بررسی انسان‌شناختی زمینه‌های باورمندی به‌وجود گنج در مازندران

doi
10.22084/csr.2026.32098.2431
چکیده

باور به‌وجود گنج از دوره‌های گذشته تا به امروز درمیان بسیاری از مردم ایران و جهان رواج داشته و دارد. استان مازندران یکی از مناطقی است که باور به‌وجود گنج در آنجا به‌دلیل شرایط جغرافیایی، طبیعی و تاریخی‌اش بسیار گسترده است. باورمندان بر این عقیده‌اند که گنج‌های مازندران را با داشتن دستگاه گنج‌یاب، نقشۀ گنج، طلسم و افراد آگاه به این امور می‌توان به‌دست آورد. این درحالی است که بسیاری از داستان‌ها و باورها در این‌زمینه نادرست است. انتظار می‌رفت با افزایش دانش و آگاهی در دوران معاصر، چنین باورهایی کم‌رنگ شود؛ اما حجم فعالیت حفاران غیرمجاز و گستردگی رواج داستان‌های مرتبط با گنج، خلاف این انتظار را نشان می‌دهد؛ بنابراین، مسئله اصلی پژوهش حاضر این است که، چرا چنین باورهایی هم‌چنان درمیان مردم رایج است و چرا در استان مازندران این باور قوی است؟ برای رسیدن به پاسخ چنین پرسشی، از هر دو روش اسنادی و میدانی استفاده گردیده است. در روش اسنادی، به‌جز واکاوی اسناد تاریخی، اخبار گنج‌یابی در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی هم بررسی شده است. در روش میدانی، تکنیک اصلی، مصاحبۀ عمیق با ۲۵مازندرانی باورمند به‌وجود گنج در این استان بود که برخی‌شان سابقۀ حفاری غیرمجاز نیز داشتند. این یافته‌ها سپس دسته‌بندی و بر پایۀ نظریۀ «خیر محدود» «جرج فاستر»، مورد تحلیل قرار گرفتند. بر این‌اساس، وجود فرصت‌های محدود برای دسترسی به منابع و پیشرفت اقتصادی، نه‌تنها عامل گرایش مردم به‌سمت گنج‌یابی می‌شود، بلکه باعث می‌شود بسیاری افراد که ازنظر اقتصادی پیشرفت می‌کنند، فارغ از راه و روشی که به این پیشرفت رسیده‌اند، ازسوی مردم متهم به گنج‌یابی شوند.