سقفِ معیشت، بوروکراسی و ایدئولوژی بر علوم انسانی و اجتماعی در ایران مطالعۀ تجربۀ زیستۀ اعضای هیأت علمی دانشگاه یزد

doi
10.22084/csr.2025.30330.2334
چکیده

دانشگاه در ایران وضعیتی پروبلماتیک و مسئله‌مند دارد و پژوهش‌گران تاکنون به شیوه‌های مختلف این مسئله‌مندی را بیان و صورت‌بندی کرده‌اند. این وضع برای علوم انسانی و اجتماعی آشکارتر است برای این‌که این علوم بیش از دیگر علوم زمینه‌مند هستند. هدف این تحقیق آن است که با واکاوی تجربه زیستۀ اعضای هیأت علمی علوم انسانی و اجتماعی، تصویری نزدیک و میدانی از وضع این علوم در ایران به‌دست دهیم. به این منظور، از راهبرد نظریه زمینه‌ای با ره‌یافت نظام‌مند استراوس و کوربین استفاده شد. جامعه مشارکت‌کنندگان تحقیق را کلیه اعضای هیأت علمی رشته‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه یزد تشکیل می‌دهندکه از میان آن‌ها 20 نفر به صورت هدف‌مند و نظری انتخاب شدند و با آن‌ها مصاحبه نیمه‌ساختارمند انجام گرفت و مصاحبه‌ها تا زمان رسیدن به اشباع داده‌ها ادامه یافت. داده‌ها با استفاده از تکنیک کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که اعضای هیأت علمی علوم انسانی و اجتماعی خود را ذیل سقفی تصور می‌کنند که یک‌بُعد آن‌را تنگنای معیشت، یک بعد آن‌را محدودیت‌ها و ملاحظات ایدئولوژییک و بعد دیگر آن‌را محدودیت‌ها و فشارهای بوروکراسی تشکیل می‌دهد. دو راهبرد اعضای هیأت علمی در مواجهه با این پدیده عبارت بوده از «نگاه ابزاری به علم و دانشگاه» و «سکوت و بی‌تفاوتی در مورد مسائل کشور به‌ویژه در مورد دستور کارهای رسمی حاکمیت». حاصل این وضع عبارت است از اختلال در فرآیند اجتماعی‌شدن علمی دانشجویان، شکل‌نگرفتن فضای نقد و گفتگو و خلاقیت در این رشته‌ها و جزیره‌ای شدن و افتراق هر چه بیش‌تر رشته‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی در ایران.