دگرگونی نسلی در زندگی علمی دانشگاهی (مورد مطالعه: دانشگاه تهران، تربیت مدرس و شهید بهشتی)

نویسندگان
doi
10.22084/csr.2024.26917.2156
چکیده

در دهه‌های اخیر دگرگونی‌هایی در دانشگاه ایران روی داده است و عملکرد آموزشی و پژوهشی دانشگاهیان مورد بحث قرار گرفته که قابل‌تأمل است. به‌نظر برخی از ارزش‌ها، هنجارهای دانشگاهی در طی نسل‌ها رنگ باخته‌اند که مطالعۀ آن از اهمیت حیاتی برخوردار است. هدف این پژوهش مطالعۀ کیفی تحولات نسلی دانشگاهیان و علل و پیامدهای آن در نیم‌قرن گذشته است. روش تحقیق کیفی و از نظریۀ زمینه‌ای استفاده شده است. جامعۀ موردمطالعه استاد تمام‌های سه دانشگاه تهران، تربیت‌مدرس و شهید بهشتی بودند که برحسب سن، سابقۀ عضویت علمی و جریانات اجتماعی در سه نسل از هم تفکیک و نمونه‌ها به‌صورت هدفمند از میان آن‌ها انتخاب شدند. برای گردآوری داده‌ها از مصاحبۀ اکتشافی و نیم‌ساختاریافته استفاده شد. داده‌ها با 52 مصاحبه به اشباع نظری رسید و با نرم‌افزار اطلس تی‌آی مورد تحلیل قرار گرفت. از استخراج مصاحبه‌ها 26 مقولۀ محوری به‌دست آمد. یافته‌ها نشان‌داد که طی سه نسل دانشگاهی، اخلاق‌مداری و رعایت هنجارهای آکادمیک به‌سمت امور صنفی و ارتقاء پیش می‌رود. پول و منفعت فراتر از علم رفته است. شیوۀ جامعه‌پذیری از استادشاگردی به دانشجومحوری تقلیل یافته است. ارتباط عاطفی حضوری به تعامل علمی غیرحضوری تبدیل شده است. سنت اقامت در پردیس به فعالیت بیرون از پردیس دانشگاهی تغییر یافته است؛ نتیجه این‌که به‌رغم مشترکات بین سه نسل، دگرگونی در سبک زندگی علمی دانشگاهیان اتفاق افتاده است و دانشگاه نخبه‌گرایانۀ آموزشی به‌سمت دانشگاه توده‌گرایانه و کارآفرین پژوهشی پیش‌می‌رود. درآمدزایی از علم، ارزش‌های ذاتی آن را تحت‌تأثیر قرار داده و کمّیت بر کیفیت غلبه کرده است.