بازخوانی جامعه‌شناسی تاریخیِ روایت شریعتی از تشیّع در دورۀ صفویه

نویسندگان

1 دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه

doi
10.22084/csr.2022.24518.1983
چکیده

جامعه‌شناسی تاریخی در حوزۀ مطالعات اجتماعی تاریخ ایران، جایگاه ویژه‌ای دارد و ایران به‌عنوان جامعه‌ای با تاریخ دراز‌دامن، یکی از بسترهای مهم این سنخ از مطالعات می‌باشد. در این مطالعه که به روش تجزیه و تحلیل انتقادی متن انجام شده است، به رویکرد «علی شریعتی» در یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخی جامعۀ ایران، یعنی حکومت صفویه پرداخته و تلاش شده است که مفهوم «روضه‌خوانی» را به مثابه یک نهاد اجتماعی جامعه‌ساز مورد کندوکاو جامعه‌شناختی قرار دهد. در این پژوهش، از منظر انتقادی، تساهل مذهبی صفویه مورد بازبینی و چشم‌انداز شریعتی، مورد نقد قرار گرفته است. نتایج تجزیه و تحلیل‌ها در این مطالعه نشان ‌می‌دهد شریعتی تساهل اجتماعی -که دارای زمینه‌های دینی هم بوده- را به اشتباه از نقاط ضعف صفویه برمی‌شمارد و کوچ «مسیحیان گرجی» و «ارمنی» و توسعۀ اقتصادی در این دوران را که مبتنی‌بر شبکۀ فعال ارمنی/ مسیحی و یهودی بود، به غلط محصول دست‌های مرموز می‏خواند. شاید اگر این شبکه‌ها تقویت می‏شد و تساهل اجتماعی در امپراتوری صفویان دچار افت و گزند نمی‏شد، تاریخ ظهور سرمایه‌داری به گونۀ دیگری نوشته می‏شد؛ اما در قرائت شریعتی چندصدایی و تنوع دینی و مشرب‌های متکثر در دورۀ صفویه از نشانه‌های «روابط بسیار نزدیک و مرموز» صفویه با غرب مسیحی قلمداد می‏گردد. به سخن دیگر، این مطالعه در پی پیشنهاد این نکته است که با رویکرد جامعه‌شناسی تاریخی می‌توان برخی از مسائل پیچیدۀ تاریخ ایران و مدرنیته را در بستر مفهومی نوین، طرح و مورد بازخوانی قرار داد.