فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: زوال بلوط پدیده‌ای جهانی است که آثار چشمگیری بر اکوسیستم‌های جنگلی در بسیاری از نقاط جهان داشته است. جنگل‌های زاگرس نیز از این بحران در امان نمانده و طی سالیان اخیر درختان زیادی به‌ویژه بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) دچار زوال شده‌اند. با توجه به اهمیت پدیدۀ زوال و تأثیر آن بر رویش درختان جنگلی، پژوهش پیش‌ رو با هدف ارزیابی روند تغییرات رویش درختان بلوط ایرانی، تعیین میانگین رویش درختان و سال‌های نمادین کاهش رویش، با استفاده از دانش گاه‌شناسی درختی در استان چهارمحال و بختیاری انجام گرفت.مواد و روش‌ها: دو رویشگاه متأثر از پدیدۀ زوال با نام‌های تنگ‌زندان و آب‌زالو در منطقۀ منج شهرستان لردگان استان چهارمحال و بختیاری با این پیشفرض انتخاب شدند که در هر رویشگاه سه گروه از درختان سالم، حد واسط و زوال‌یافته وجود داشته باشد. پس از انتخاب 30 درخت در هر رویشگاه (از هر گروه 10 درخت) و ثبت مشخصات کمی و کیفی درختان شامل قطر برابرسینه، ارتفاع، شکل تنه و وضعیت سلامت تاج و تنه، از ارتفاع برابرسینۀ هر درخت دو نمونۀ مغزی عمود بر هم توسط متۀ رویش‌سنج تهیه شد. نمونه‌ها پس از انتقال به آزمایشگاه توسط درجات مختلف سنباده (2000-200) آماده‌سازی شدند. از هر یک از نمونه‌ها به‌صورت جداگانه توسط برنامۀ Skippy که حاوی دوربین مجهزی برای تصویربرداری پیوسته است، تصاویر پانورامای باکیفیت تهیه شد. تصاویر توسط نرم‌افزار CooRecorder تحلیل و پهنای حلقه‌های درختی در آنها با دقت از سمت پوست به مغز اندازه‌گیری شد. پس از تطابق سری‌های زمانی به‌دست‌آمده برای هر یک از گروه‌های درختی رویشگاه‌ها، منحنی میانگین رویش جداگانه و میانگین رویش درختان منطقه به‌ دست آمد.یافته‌ها: از نظر رویش شعاعی، همۀ درختان سالم، حد واسط و زوال‌یافتۀ بلوط ایرانی دو رویشگاه الگوی رفتاری رویش مشابهی داشتند و در سال‌های رویش خود دارای دوره‌های افت و اوج بودند. طول دورۀ میانگین رویش درختان سالم، حد واسط و زوال‌یافتۀ رویشگاه تنگ‌زندان به‌ترتیب 314، 209 و 236 سال به دست آمد، درحالی ‌که برای رویشگاه آب‌زالو 147، 209 و 187 سال بود. به‌طور کلی، رویش درختان در همۀ گروه‌های درختی در ابتدا کاهشی بود، به بیشینۀ مقدار خود رسید و در نهایت دوباره کاهش ‌یافت. بیشینۀ رویشی درختان سالم و حد واسط دو رویشگاه مربوط به سال‌های 1993-1968 بود که در گروه درختان زوال‌یافته با طول دورۀ کمتر، در سال‌های 1983-1968 قرار داشت. میانگین رویش شعاعی درختان بلوط ایرانی در مناطق تحت بررسی 82/0 میلی‌متر محاسبه شد. بررسی رویش شعاعی گروه‌های درختی سالم، حد واسط و زوال‌یافتۀ این منطقه در دوره‌های زمانی 30ساله نشان داد که این تغییرات در هر دو رویشگاه از سال 1962 تا 1992 شروع شد و در 30 سال آخر رویش کاهش چشمگیری ‌یافت. منحنی قطر و سن درختان دو رویشگاه نیز نشان داد که درختان رویشگاه آب‌زالو با میانگین قطر و سن به‌ترتیب 83/36 سانتی‌متر و 110 سال جوان‌تر از درختان رویشگاه تنگ زندان با قطر 45/40 سانتی‌متر و 136 سال بودند.نتیجه‌گیری: روند مشابه میانگین منحنی‌های رویش به‌دست‌آمده در این پژوهش نشان داد که درختان متأثر از پدیدۀ زوال نیز با وجود دوره‌های کاهش رویش سعی دارند همچنان مقاومت کنند و رویش خود را ادامه دهند. روند رشد درختان در همۀ میانگین منحنی‌های رویش بررسی‌شده در دامنۀ زمانی 2000-1993 وارد مرحلۀ کاهش زیادی می‌شود، به‌طوری ‌که درختان در این مرحله توان رویش خود را از دست می‌دهند و با وجود شرایط مساعد رویشی سال‌های 2007-2002، دوباره در دورۀ زمانی 2018-2008 وارد مرحلۀ کاهشی دیگری می‌شوند که در سال 2018 کمترین رویش خود را نشان می‌دهند. میانگین رویش شعاعی به‌دست‌آمده نیز بیانگر کاهش روند رویش درختان طی سال‌های اخیر است. بررسی تغییرات رویش 30 سال اخیر این گروه‌های درختی بیانگر کاهش رویش درختان بررسی‌شده در این پژوهش بود که برای گروه‌های درختی سالم، حد واسط و زوال‌یافتۀ رویشگاه تنگ‌زندان به‌ترتیب 75/18، 7/34 و 8/35 درصد و برای رویشگاه آب‌زالو 96/34، 46/38 و 98/32 درصد بود. با توجه به روند نزدیک تغییرات کاهش رویش گروه‌های مختلف درختی رویشگاه آب‌زالو می‌توان به خطر زیاد خشکیدگی در این رویشگاه نسبت به رویشگاه تنگ‌زندان اشاره کرد که ممکن است به‌دلیل عوامل اقلیمی، برداشت‌های انسانی یا چرای دام در منطقه باشد و نیازمند پژوهش‌های بیشتر است.