فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: درختان کهنسال از مهم‌ترین عوامل ناهمگنی ساختاری در توده‌های جنگلی طبیعی هستند و نقش‌های بوم‌شناختی و زیستگاهی فراوانی در جنگل دارند.  این پژوهش تلاش دارد تنوع و زادآوری خردزیستگاه‌های درختان قطور و کهنسال تیپ راش خالص را در بخش بهاربن جنگل خیرود بررسی کند. مواد و روش: با استفاده از جنگل‌گردشی در تیپ راش خالص، ۳۰ اصله درخت کهنسال به‌صورت تصادفی شناسایی و بررسی شد. متغیرهایی مانند گونۀ درختان دارای خردزیستگاه و نوع خردزیستگاه مشاهده‌شده مانند حفره‌های دارکوب، حفره‌های روی تنۀ اصلی، حفره‌های روی شاخۀ درختان، حفره‌های روی گورچۀ درخت (بزرگ)، شکاف روی پوست، غده یا رشد اضافی روی تنه، آشیانه، ریزخاک، حفره‌های روی گورچۀ درخت (کوچک)، قارچ‌های تنه‌ای و شکاف تنه‌ای ثبت و فراوانی ارزش خردزیستگاهی درختان کهنسال بررسی شد.یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان داد که خردزیستگاه غدۀ روی تنه با ۱۶/۲۲ درصد مجموع ۱۵۳۰ شکل از انواع خردزیستگاه‌های مشاهده‌شده، بیشترین فراوانی و حفرۀ روی شاخه با ۶۵/۰ درصد کمترین فراوانی را داشت. فراوانی خردزیستگاه‌های موجود برای گونۀ پلت (Acer velutinum Boiss.)، راش (Fagus orientalis Lipsky.) و توسکای ییلاقی (Alnus subcordata C.A.Mey) به‌ترتیب ۷۹/۵۳، ۱۲/۲۷ و ۰۸/۱۹ درصد است. بیشترین فراوانی خردزیستگاه‌ها برای گونه‌های پلت و توسکای ییلاقی مربوط به غدۀ روی تنه به‌ترتیب ۱۶/۲۲ و ۹۱/۲۱ درصد بود، درحالی ‌که در گونۀ راش حفرۀ روی گورچه (بزرگ) با ۸۳/۱۷ درصد بیشترین فراوانی را داشت. کمترین فراوانی خردزیستگاه‌ها برای هر سه گونۀ پلت، توسکای ییلاقی و راش مربوط به آشیانه به‌ترتیب ۶۰/۰، ۰۲/۱ و ۷۲/۰ درصد بود. حفرۀ روی شاخه نیز در گونۀ راش فاقد فراوانی بود. بیشترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونۀ پلت و در طبقۀ کلان با 9 مورد و کمترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونۀ توسکای ییلاقی و در طبقه خیلی کلان با ۲ مورد مشاهده شد. بیشترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونۀ پلت و در طبقۀ خیلی کلان با ۱۱ مورد و کمترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونۀ توسکای ییلاقی و در طبقۀ خیلی کلان با ۲ مورد دیده شد. بررسی فراوانی درختان زیستگاهی با استفاده از آزمون آنالیز واریانس (ANOVA) در سطح احتمال ۹۹ درصد (۰۱/۰) در تیپ راش خالص نشان‌دهندۀ معنی‌داری در بین ۱۲ گروه بررسی‌شده است. نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر نقش منحصربه‌فرد درختان کهنسال، به‌ویژه گونه‌های پلت و توسکای ییلاقی را در شکل‌گیری و تنوع خردزیستگاه‌های جنگلی نشان می‌دهد. این درختان به‌دلیل ویژگی‌های فیزیولوژیکی، ساختاری و ژنتیکی خاص خود مانند ضخامت پوست، تاج گسترده، پوسیدگی درون‌چوب و شکل‌گیری غده‌ها، میزبان مؤلفه‌های زیستگاهی متعددی هستند که برای بسیاری از موجودات از جمله گونه‌های ساپروکسیلیک، پرندگان و اپی‌فیت‌ها اهمیت حیاتی دارد. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهند که تمرکز بر درختان کهنسال به‌جای بررسی کلی درختان دارای خردزیستگاه، می‌تواند نتایج متفاوتی نسبت به برخی از پژوهش‌های قبلی ارائه دهد. گونۀ پلت برجسته‌ترین کلان‌زیستگاه در این پژوهش معرفی شد که به‌دلیل تنوع زیاد ویژگی‌های زیستگاهی، قابلیت تبدیل به «کلان‌زیستگاه درختی» را دارد. بنابراین در برنامه‌های مدیریتی مانند عملیات قطع و بهره‌برداری باید به ارزش زیستگاهی درختان کهنسال و نقش آنها در پایداری توده‌های جنگلی توجه ویژه‌ای داشت.