فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

 مقدمه: جنگل‌ها به‌عنوان ارزشمندترین نوع پوشش گیاهی کارکرد بسیار مؤثری در تعادل طبیعت و فرایندهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی دارند. جنگل‌های زاگرس در طی ده‌ها سال به صورت‌های مختلف همواره با تعرض و تخریب مواجه بوده‌اند و این روند تخریب روز‌به‌روز گسترش می‌یابد. چرای بی‌رویۀ دام از مهم‌ترین عوامل آسیب‌رسان به جنگل‌هاست که سبب کاهش زادآوری، فشردگی خاک و کاهش تنوع زیستی و توان تولیدی جنگل‌ها می‌شود. با توجه به حضور دام به‌عنوان یکی از عوامل اصلی تخریب در جنگل‌های زاگرس، پژوهش و شناخت روابط متقابل اجزای اکوسیستم (به‌ویژه رابطۀ دام و گیاه) ابزاری مهم برای مدیریت صحیح این جنگل‌ها محسوب می‌شود. دانش آناتومی و تغییر در عناصر سلول‌های چوبی موضوعی مهم در درک دفاع درختان در برابر عوامل آسیب‌رسان محیطی است. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر تنش چرای دام بر ویژگی‌های آناتومیکی چوب گونۀ بادام کوهی (Amygdalus orientalis Mill.) در جنگل‌های استان ایلام انجام گرفت. نتایج این پژوهش کمک می‌کند تا دانش پایه‌ای دربارۀ تغییرات در ساختار چوب در سطح سلولی و نیز راهبرد سازگاری درختان علیه تنش چرای دام افزایش یابد.مواد و روش‌ها: در دو منطقۀ جنگلی اطراف شهر ایلام که به‌طور مستمر در معرض چرای دام ساکنان روستاهای اطراف قرار دارد، از سرشاخه‌های چراشدۀ پایین و در دسترس دام و شاخه‌های بالاتر و چرانشدۀ دور از دسترس دام از شش پایۀ درختچۀ بادام کوهی به‌طور تصادفی نمونه‌برداری انجام گرفت. تمام نمونه‌های سرشاخۀ چرا‌شده و سالم از یک طرف درخت برداشته شدند. برای بررسی ساختار سلولی، سرشاخه‌ها به قطعات کوچک 5×5 میلی‌متری تقسیم شدند. عملیات آزمایشگاهی وابری، تهیۀ مقاطع نازک میکروسکوپی و رنگ‌آمیزی نمونه‌های چوبی انجام گرفت. سپس نمونه‌ها با استفاده از دوربین مجهز به نرم‌افزار عکس‌برداری شدند. ویژگی‌های آناتومیکی چوب همچون طول فیبر، ضخامت دیوارۀ فیبر، تعداد آوندها، قطر آوندهای بهاره، مساحت آوندهای بهاره، تعداد سلول‌های پارانشیم محوری، تعداد اشعه‌های چوبی، تعداد کریستال، تعداد تیل و پهنای دوایر سالیانه با میکروسکوپ نوری اندازه‌گیری شد. این اندازه‌گیری‌ها به‌طور منظم برای اطمینان از دقت و با تکرار زیاد انجام گرفت.نتایج: نتایج نشان‌دهندۀ تأثیر معنادار چرای دام بر بیشتر ویژگی‌های آناتومیکی چوب سرشاخۀ درخت بادام کوهی بود، به‌طوری‌که ویژگی‌های طول فیبر، قطر آوندهای بهاره، مساحت آوندهای بهاره، تعداد سلول‌های پارانشیم و اشعۀ چوبی کاهش یافتند. بیشترین کاهش در ویژگی‌های آوند و پارانشیم وجود داشت. ضخامت دیوارۀ فیبر، تعداد آوند، تعداد تیل و کریستال افزایش نشان دادند. سری زمانی عملکرد رویشی در پنج سال اخیر حاکی از کاهش پهنای دوایر سالیانه در سرشاخه‌های چراشده نسبت به چرا‌نشده بود. پهنای دوایر سالیانه در نمونه‌های چوبی چرا‌شده حدود 37 درصد کمتر از نمونه‌های سالم بود؛ به‌طوری ‌که میانگین پهنای دوایر سالیانه در پنج سال گذشته در نمونه‌های چراشده 354 میکرون و در نمونه‌های سالم 568 میکرون بود نتایج نشان داد که بین بیشتر صفات آناتومیکی چوب همبستگی مثبت وجود دارد. نتیجه‌گیری: می‌توان نتیجه گرفت که تنش چرای دام در طول تشکیل چوب موجب تغییرات ساختاری و در نتیجه تغییر در فرم و معماری گیاه می‌شود و کاهش سلامت، عملکرد و تولید درختان را در پی خواهد داشت. این نتایج در ارائۀ راهکارهای کاربردی به‌منظور پیشگیری از اثرهای چرای دام بر درختان در جنگلکاری‌های اقتصادی نیز مؤثر خواهد بود؛ چنانکه می‌توان به‌کمک آنها تصمیم‌های مناسبی برای حفاظت و حمایت از جنگل‌ها اتخاذ کرد.