فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: جنگل‌های زاگرس، به‌ویژه در شهرستان سردشت واقع در استان آذربایجان غربی، به‌دلیل ویژگی‌های بوم‌شناختی خاص و نقش کلیدی در حفاظت از خاک و منابع آبی با تهدیدهای فزاینده‌ای مواجه‌اند. یکی از راهکارهای پیشنهادی برای مقابله با این چالش‌ها، اجرای پروژه‌های جنگلکاری با گونه‌های بومی و غیربومی است. با این‌حال، بسیاری از این طرح‌ها به‌دلیل موانعی مانند عدم مشارکت جوامع محلی و مشکلات اقتصادی با شکست روبه‌رو شده‌اند. هدف اصلی این پژوهش شناسایی و تحلیل عوامل تأثیرگذار بر موفقیت و شکست طرح‌های جنگلکاری در جنگل‌های شهرستان سردشت است. برخلاف پژوهش‌های پیشین که عمدتاً بر جنبه‌های فنی و محیط‌زیستی متمرکز بودند این تحقیق به‌طور ویژه به ابعاد اجتماعی و مدیریتی پرداخته و راهکارهایی عملی برای بهبود طرح‌های جنگلکاری ارائه داده است. علاوه بر شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر موفقیت طرح‌ها، مدل‌های پیش‌بینی دقیقی نیز برای ارزیابی مقدار موفقیت این طرح‌ها تدوین شده است.مواد و روش‌ها: اطلاعات مربوط به طرح‌های جنگلکاری از اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان سردشت جمع‌آوری شد. سپس روستاهایی با نتایج مختلف در اجرای این طرح‌ها (در مجموع هفت روستا) بر اساس مدارک و شواهد موجود در این اداره و ارزیابی کارشناسان آن در خصوص موفقیت (چهار روستا) یا عدم موفقیت (سه روستا) طرح‌ها انتخاب شدند. به‌منظور گردآوری داده‌ها، پرسشنامه‌ای شامل ۴۵ سؤال طراحی و در میان ساکنان روستاها و کارشناسان توزیع شد. داده‌های به‌دست‌آمده با استفاده از نرم‌افزار SPSS (نسخه ۲۶) و به‌کارگیری روش‌های آماری مختلف، از جمله تحلیل عاملی اکتشافی و رگرسیون لجستیک، مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند. تحلیل عاملی اکتشافی به‌منظور شناسایی و دسته‌بندی عوامل کلیدی مؤثر بر موفقیت و شکست طرح‌های جنگلکاری استفاده شد، درحالی‌که رگرسیون لجستیک برای بررسی رابطه بین این عوامل (شامل متغیرهای اقتصادی-اجتماعی و زیست‌محیطی) و مقدار موفقیت طرح‌های جنگلکاری به‌کار گرفته شد.یافته‌ها: نتایج این پژوهش نشان داد که عوامل مختلفی بر موفقیت یا شکست طرح‌های جنگلکاری تأثیرگذار هستند. به‌منظور شناسایی این عوامل ابتدا کیفیت داده‌ها بررسی شد و کفایت آنها با استفاده از آزمون‌های KMO و بارتلت تأیید شد. پس از چرخش واریماکس، همبستگی بالایی بین عامل‌ها مشاهده شد و متغیرهای با بار عاملی پایین حذف شدند. سپس بر اساس ماتریس همبستگی، ۲۸ شاخص به دو عامل «مشارکت و حفاظت» (46/19 درصد) و «فاصله از سکونتگاه انسانی» (27/12 درصد) کاهش یافتند که در مجموع 73/31 درصد واریانس را تبیین کردند. در بخش رگرسیون لجستیک نتایج نشان داد که مدل رگرسیونی در سطح احتمال ۵ درصد معنی‌دار است و متغیرهای تأثیرگذار بر موفقیت طرح‌های جنگلکاری شامل نبود دام، اجرای طرح‌های توانمندسازی، اعمال قانون و مجازات به متجاوزان، آبیاری منظم و عملیات پرورشی و احیایی و کم بودن تعداد خانوار در مناطق جنگلکاری شده شناسایی شدند. همچنین ارزیابی مدل با استفاده از منحنی ROC نشان داد که مقدار سطح زیر منحنی برای مدل رگرسیونی بالاتر از ۸۰ درصد است که نشان‌دهنده دقت بالای مدل است.نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که تقویت آموزش، مشارکت جوامع محلی و بهبود نظارت، موفقیت طرح‌های جنگلکاری را افزایش می‌دهد. اجرای برنامه‌های توانمندسازی اقتصادی، مدیریت چرای دام و اعمال قوانین بازدارنده نقش مهمی در پایداری این طرح‌ها دارند. همچنین، فاصله از سکونتگاه‌های انسانی عاملی کلیدی در مکان‌یابی طرح‌های جنگلکاری است. این یافته‌ها می‌تواند به سیاست‌گذاران کمک کند تا با برنامه‌ریزی مؤثرتر و اجرای سیاست‌های حمایتی، گام‌های عملی برای احیای جنگل‌ها بردارند. با این حال، جامعه آماری پژوهش محدود بوده که ممکن است تعمیم‌پذیری نتایج را کاهش دهد. این پژوهش بیشتر بر ابعاد اجتماعی و مدیریتی تمرکز کرده و ممکن است عوامل فنی و محیط‌زیستی را پوشش نداده باشد. این محدودیت‌ها در پژوهش‌های آینده با داده‌های گسترده‌تر و متغیرهای بیشتر بررسی خواهد شد.