پاسخ رشد درختان به عوامل اقلیمی: درسهایی از جنگلهای نیمهخشک بلوط زاگرس، غرب ایران
نویسندگان
1 استاد، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، مازندران، ایران
2 استادیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
3 دانشجوی دکتری،گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
4 استاد، گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
5 دانشیار بخش تحقیقات جنگل، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
6 استاد، دپارتمان علوم مکانی، دانشگاه ردفورد، ویرجینیا، آمریکا
doi
10.22034/ijf.2025.509829.2046چکیده
بومسازگان جنگلی زاگرس، بزرگترین ناحیه جنگلی ایران، بوسیلۀ گونههای بلوط (Quercus) غالب بوده و با اقلیم نیمه خشک مدیترانه ای مشخص میشود. در طول دو دهۀ گذشته، افزایش دما و تبخیر- تعرق، فشارهای قابل توجهی را حتی روی گونههای بلوط که بردبار به خشکی هستند، تحمیل کرده است. در این مطالعه، روابط رشد- اقلیم بلوط ایرانی Quercus brantii Lind. که گونۀ غالب بومسازگان جنگلی غرب ایران است را مورد بررسی قرار گرفت. برای تحلیلهای گاهشناسی، 29 مقطع عرضی از درختان بلوط Q. brantii در دو رویشگاه ملهپنجاب و پشمین جمعآوری شد. مدلهای جمعی تعمیم یافته (GAMs) برای شناسایی روابط غیرخطی و پاسخهای رشد درخت به متغیرهای اقلیمی ماهانه شامل دما، بارندگی در 18 سال گذشته (2005-2022 میلادی) استفاده شد. مدل 7/66 درصد تغییرات پهنای حلقههای سالانه را توضیح داد. یافتههای ما حساسیت Q. brantii به تغییرات اقلیمی را نشان میدهد، با این نکته که عوامل کلیدی محرک رشد شامل بارندگی از اکتبر سال قبل تا می سال جاری (PrcOct_May)، بارندگی از اکتبر سال قبل تا مارس سال جاری (PrcOct_Mar)، دما از اکتبر سال قبل تا دسامبر سال جاری (TempOct_Sep) و تبخیر و تعرق پتانسیل (PET) در طول بهار و تابستان بودند. رشد شعاعی پس از دورههای مرطوب (مانند 2005-2007 میلادی) افزایش یافت ولی در طول دورههای خشک (مانند 2007-2010 میلادی) کاهش رشد شعاعی اتفاق افتاد. Q. brantii پاسخ مثبتی به دسترسی به آب قبل از فصل رشد نشان داد، و تعامل بین بارندگی و سال رویش در طول دورههای مرطوب، معنیدار بود. با این حال، پاسخ رشد شعاعی درخت به افزایش دما منفی بود (مخصوصاً دمای بیش از 5/22 درجه سانتیگراد و از اکتبر سال قبل تا سپتامبر سال جاری) و بارندگی محدود در طول تابستان بهعنوان یک عامل محدودکننده حیاتی برای رشد درخت عمل کرد. رشد درخت بوسیلۀ PET در فصل بهار (ماههای آوریل و مه) بهبود یافت، درحالیکه، کمبود رطوبت خاک درماه ژوئن (با روند خطی) و ماه ژوئیه (با روند غیرخطی) رشد را محدود کرد. بهطور کلی، دسترسی به رطوبت بهعنوان مهمترین عامل تأثیرگذار بر رشد جنگلهای بلوط زاگرس شناسایی شد، جایی که بارندگی بهعنوان عامل محدودکننده اصلی عمل میکند. علاوه براین، استفاده از GAMs بینشهای ارزشمندی را برای تخمین شرایط بهینۀ بارندگی و دما برای رشد Q. brantii در این منطقه فراهم میکند.
