فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: بادامک (Amygdalus scoparia Spach) گونۀ جنگلی بسیار مهم بومی با دامنۀ پراکنش گسترده در نواحی خشک و نیمه‌خشک ایران است. با توجه به اینکه بررسی تغییرات جغرافیایی صفات ریخت‌شناسی این گونه در محدوده‌های پراکنش طبیعی آن، گام مهمی در پژوهش‌های ژنتیکی و حفاظت از این منابع جنگلی محسوب می‌شود، تحقیق حاضر برنامه‌ریزی و اجرا شد.مواد و روش‌ها: به‌منظور بررسی تغییرات جغرافیایی صفات ابعاد این گونه، ده جمعیت طبیعی شاخص بادامک از سطح استان با پراکنش و شرایط اکولوژیک متفاوت انتخاب شد و در هر جمعیت، 21 تا 25 اصله درختچۀ مادری بادامک مشخص و بذرهای هر پایه، از چهار جهت تاج جمع‌آوری شد. برای تعیین وزن صد دانۀ بذر، از هر پایه ۴۰۰ بذر به‌طور تصادفی انتخاب و وزن ‌تر، خشک و ابعاد بذرها اندازه‌گیری شد. برای بررسی صفات برگ، 20 برگ‌ سالم و گسترش‌یافته انتخاب و صفات ظاهری آنها شامل طول، عرض، مساحت و محیط پهنک اندازه‌گیری شد. به‌طور تصادفی 10 درختچۀ مادری از هر جمعیت انتخاب شد و پس از آماده‌سازی بذرها برای جوانه‌زنی با استفاده از طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرار، بذرها در نهالستان کاشته شد. در این طرح آزمایشی 100 پایه مادری به‌عنوان 100 ژنوتیپ به‌طور تصادفی در هر بلوک قرار گرفت و به‌ازای هر پایۀ مادری، 10 بذر در یک ردیف ده‌تایی در گلدان‌های پلی‌اتیلنی کاشته شد. در پایان دورۀ رویش تعداد برگ، ساقه و شاخۀ نونهال‌ها، طول و قطر ساقه، طول ریشۀ اصلی هر نهال و نیز ارتفاع نهال‌ها و قطر یقه اندازه‌گیری شد.یافته‌ها: براساس نتایج، در همۀ صفات، تفاوت‌های معنی‌داری بین جمعیت‌ها مشاهده شد. وزن صد دانه، مساحت برگ و تعداد ساقه بیشترین تغییرات را بین صفات نشان دادند. در مناطق خشک‌تر نسبت به نواحی مرطوب‌تر، وزن و اندازۀ بذر کمتر بود و برگ‌ها نیز کوچک‌تر بودند. این پژوهش نشان داد که از بین صفات تحت بررسی، عرض بذر همبستگی بیشتری با وزن بذر دارد. همچنین با افزایش طول جغرافیایی و کاهش بارندگی و نیز افزایش درجۀ حرارت از غرب به شرق اصفهان از ارتفاع نهال‌ها کاسته شد. افزون‌بر این، ارتفاع نونهال‌های بادامک از شرق به غرب استان اصفهان افزایش و ابعاد برگ‌ها از شمال به جنوب کاهش یافت؛ یعنی گیاه در مرحلۀ نونهالی تنوع جغرافیایی دوسویه‌ای با عرض و طول جغرافیایی نشان می‌دهد، اما تأثیر عرض جغرافیایی بر تنوع مشاهده‌شده به‌مراتب بیشتر از طول جغرافیایی است.نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان‌دهندۀ تفاوت‌های معنی‌دار در گسترۀ وسیعی از صفات ریخت‌شناسی بذر، درختچه‌های مادری، برگ و نهال‌های حاصل از جمعیت‌های طبیعی بادامک استان اصفهان است. با توجه به این مطلب ضمن تأکید بر لزوم توجه به مبدأ بذر در عملیات جنگلکاری با این گونه، می‌توان گفت گونۀ بادامک توانایی زیادی در تطابق یافتن با شرایط محیطی رویشگاه‌های استان اصفهان دارد.