فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

با گسترش سریع شهرنشینی، رشد جمعیت و افزایش مخاطرات طبیعی و انسان‌ساخت در محیط‌های شهری، رویکرد پدافند غیرعامل به عنوان راهبرد اساسی در کاهش آسیب‌پذیری و ارتقای تاب‌آوری شهرها مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف طراحی مدل مفهومی مدیریت ریسک حریق و حوادث شهری با محوریت پدافند غیرعامل و با تأکید بر کلانشهر مشهد (به عنوان پایتخت معنوی جهان اسلام) انجام شده است. ماهیت این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد اکتشافی و بکارگیری روش تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌های مورد نیاز از طریق مصاحبه‌های نیمه ساختار یافته با 20 نفر از خبرگان (با دارا بودن ویژگی‌ها و ضوابط خاص) شامل اساتید دانشگاه، مدیران و کارشناسان باتجربه مدیریت شهری و سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهر مشهد و همچنین بررسی مقالات، اسناد و گزارش‌های مرتبط با حریق و حوادث شهر مشهد طی سالهای 1397 تا 1403 جمع‌آوری شده است. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون و بکارگیری نرم افزار مکس‌کیودا انجام پذیرفت. روایی مدل مستخرج توسط معیارهای CVR و CVI مورد ارزیابی قرار گرفت. یافته‌های این پژوهش نشان داد که عوامل مؤثر بر وقوع و گسترش حریق و حوادث شهری شامل 9 مقوله اصلی (بُعد) و 58 مقوله فرعی (مؤلفه) می‌باشد. ابعاد اصلی مدل شامل عوامل اقتصادی و اجتماعی (با 4 مؤلفه)، ویژگی‌ها و خصوصیات جمعیتی (با 4 مؤلفه)، عوامل انسانی و فرهنگی (با 7 مؤلفه)، زیرساخت‌های کالبدی، شهرسازی و فنی (با 11مؤلفه)، عوامل گردشگری و زیارتی (با 4 مؤلفه)، عوامل حاکمیتی و مدیریتی (با 8 مؤلفه)، عوامل مرتبط با ساخت و سازها (با 8 مؤلفه)، ویژگی‌های زمانی، اقلیمی و محیطی (با 3 مؤلفه) و عوامل ساختاری سازمان آتش‌نشانی و دستگاه‌های امدادی (با 9 مؤلفه) می‌باشند. درنهایت ابعاد و مؤلفه‌های مدل به‌دست آمده در قالب چهار حوزه اصلی پدافند غیرعامل (کالبدی و فنی، فرهنگی، مردم‌محور (مشارکتی) و اقتصادی) دسته‌بندی و تبیین گردیدند. مدل پیشنهادی با تأکید بر بهبود زیرساخت‌های ایمنی، توسعه راهبردهای پیشگیرانه، آموزشی و مشارکت عمومی، نشان می‌دهد که ایمنی شهری محصول تعاملی پویا بین سخت‌افزار شهر، نرم‌افزار فرهنگی، سرمایه اجتماعی و توان مالی و اقتصادی مدیریت شهری می‌باشد.یافته‌های این پژوهش نشان داد که عوامل مؤثر بر وقوع و گسترش حریق و حوادث شهری شامل 9 مقوله اصلی (بُعد) و 58 مقوله فرعی ‏‏(مؤلفه) می‌باشد. ابعاد اصلی مدل شامل عوامل اقتصادی و اجتماعی (با 4 مؤلفه)، ویژگی‌ها و خصوصیات جمعیتی (با 4 مؤلفه)، عوامل ‏انسانی و فرهنگی (با 7 مؤلفه)، زیرساخت‌های کالبدی، شهرسازی و فنی (با 11مؤلفه)، عوامل گردشگری و زیارتی (با 4 مؤلفه)، عوامل ‏حاکمیتی و مدیریتی (با 8 مؤلفه)، عوامل مرتبط با ساخت و سازها (با 8 مؤلفه)، ویژگی‌های زمانی، اقلیمی و محیطی (با 3 مؤلفه) و ‏عوامل ساختاری سازمان آتش‌نشانی و دستگاه‌های امدادی (با 9 مؤلفه) می‌باشند. درنهایت ابعاد و مؤلفه‌های مدل به‌دست آمده در قالب ‏چهار حوزه اصلی پدافند غیرعامل (کالبدی و فنی، فرهنگی، مردم‌محور (مشارکتی) و اقتصادی) دسته‌بندی و تبیین گردیدند. مدل ‏پیشنهادی با تأکید بر بهبود زیرساخت‌های ایمنی، توسعه راهبردهای پیشگیرانه، آموزشی و مشارکت عمومی، نشان می‌دهد که ایمنی ‏شهری محصول تعاملی پویا بین سخت‌افزار شهر، نرم‌افزار فرهنگی، سرمایه اجتماعی و توان مالی و اقتصادی مدیریت شهری می‌باشد.‏