بررسی میزان تأثیرپذیری شبکه داده - ستانده اقتصاد ایران از تحریم ها و برنامه جامع اقدام مشترک (برجام): رویکرد شبکههای پیچیده
نویسندگان
1 استادیار، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
3 استادیار، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
doi
10.22034/es.2025.489307.1812چکیده
پس از جنگ جهانی دوم، تحریمها بهعنوان ابزاری برای پیشبرد اهداف سیاسی، بدون توسل به مداخله نظامی، جایگاهی راهبردی در سیاستهای بینالمللی یافتهاند. درحالیکه ایران از ابتدای انقلاب اسلامی همواره با سطوح مختلفی از تحریمها از سوی آمریکا و متحدانش تحت فشار قرار گرفته است، از اوایل دهه ۱۳۹۰ با تحریمهایی گستردهتر و هدفمندتر، بهویژه در حوزه صادرات نفت و دسترسی به منابع ارزی، مواجه شده است. با تصویب برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال 1394، مقرر گردید بخشی از این فشارها بهطور موقت کاهش یابد. از آنجا که اقتصاد ایران بهطور ساختاری به نفت وابسته است، ارزیابی آثار این تحریمها و گشایشهای ناشی از برجام بر بخشهای کلیدی اقتصاد ایران، ضرورتی اجتنابناپذیر به نظر میرسد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل تأثیر تحریمها و توافق برجام بر موقعیت ساختاری بخشهای اقتصادی ایران، با بهرهگیری از نظریه شبکههای پیچیده، به بررسی تطبیقی ساختار شبکه داده-ستانده اقتصاد ایران در سالهای ۱۳۸۰، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ پرداخته است. نتایج حاصل از مقایسه این سه شبکه نشان میدهد میزان ارتباطات درونشبکهای میان بخشهای اقتصادی پس از اعمال تحریمهای نفتی افزایش یافته است، درحالی که پس از امضای برجام از شدت این پیوندها کاسته شده است. همچنین، تحلیل جایگاه ساختاری بخشهای مختلف نشان میدهد که تأثیر این تحولات، یکنواخت نبوده و برخی بخشها با ارتقا و برخی دیگر با تنزل جایگاه در شبکه اقتصادی کشور مواجه شدهاند. یافتههای این پژوهش میتواند چشماندازی روشن برای سیاستگذاران اقتصادی در راستای شناسایی بخشهای آسیبپذیر و تدوین راهبردهای مؤثر برای مقابله با پیامدهای تحریمها فراهم سازد.
