فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مدیریت ریسک نکول در عقود اسلامی، به‌ویژه در شرایط اطلاعات نامتقارن، یکی از چالش‌های اساسی نظام بانکی ایران است. هدف این پژوهش، شناسایی و مقایسه نقاط قوت و ضعف مدیریت ریسک نکول در عقود مبادله‌ای و مشارکتی و ارائه راهبردهای اصلاحی در این زمینه است. پژوهش حاضر کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شده و داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۱۴ نفر از خبرگان بانکداری اسلامی، مدیریت ریسک و فقه معاملات گردآوری گردید. مشارکت‌کنندگان به‌صورت هدفمند انتخاب و تا اشباع نظری ادامه یافت و تحلیل داده‌ها در شش مرحله براساس الگوی براون و کلارک (2006) صورت گرفت.یافته‌ها نشان داد که ضعف‌های ساختاری در عقود مبادله‌ای (نهادی، سیستمی و فناورانه) زمینه‌ساز کژگزینی هستند؛ به‌ویژه اتکای بیش‌ازحد به وثایق و فقدان اعتبارسنجی رفتاری موجب ورود مشتریان پرریسک می‌شود. در مقابل، ضعف‌های رفتاری در عقود مشارکتی (انسانی، فرهنگی و انگیزشی) بیشتر به کژمنشی منجر می‌شوند؛ پنهان‌کاری در گزارش‌دهی مالی و دشواری نظارت بر عملکرد عامل از مهم‌ترین مصادیق آن است. نتایج علاوه بر تأیید نظریه‌های اطلاعات نامتقارن و نمایندگی، نشان می‌دهد مدیریت ریسک نکول در بانکداری اسلامی ایران نیازمند بازنگری بنیادین است.بر اساس یافته‌ها، سه دسته راهبرد اصلاحی پیشنهاد شد: (۱) نهادی–قانونی، شامل بازنگری در آیین‌نامه‌های عقود مشارکتی؛ (۲) فناورانه، شامل توسعه سامانه‌های اعتبارسنجی رفتاری و اجرای آزمایشی قراردادهای هوشمند؛ و (۳) فرهنگی–سازمانی، شامل آموزش کارکنان بانکی و طراحی نظام مشوق‌ها. این راهبردها می‌تواند مبنای سیاست‌گذاری بانک مرکزی و بانک‌های تجاری برای ارتقای مدیریت ریسک نکول و افزایش کارآمدی نظام تأمین مالی اسلامی باشد.