تحلیل شمایلنگارانه و تفسیر شمایلشناسانۀ نقشمایۀ مار و عقاب در تمدن جیرفت (هزارۀ 3پ.م)
نویسندگان
1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
doi
10.22059/jis.2025.393018.1341چکیده
در سال 1380خورشیدی در جنوب شرق کرمان، بر اثر سیل، فرهنگ ناشناختهای در جیرفت سر از دل خاک بیرون آورد. به دنبال این سیل، آثاری از دل خاک بیرون آمد که هرکدام در برگیرندۀ گوشهای پنهان از فرهنگ ناشناختۀ مردمان جیرفت در هزارۀ سوم پیش از میلاد است. با توجه به کشف خط در فرهنگ جیرفت و به رغم ناشناخته بودن آن، تصاویر بکار رفته بر روی آثار مکشوفۀ فرهنگ مزبور، دارای اهمیت انکارناپذیری هستند. بر روی آثار جیرفت، نقشمایههای مختلف انسانی، گیاهی، حیوانی، هندسی، معماری و انسانی-جانوری نمایان است. برای درک نقشمایههای موجود، خوانش آیکونوگرافیک و آیکونولوژیک نقشمایههای مورد نظر و تطبیق این نقوش با تمدنهای همجوار فرهنگ مذکور بسیار کارآمد خواهد بود. با مطالعۀ آیکونوگرافیک، امکان دستیابی به محتوای ادبی، اسطورهها و داستانوارههای مرتبط با نقشمایهها میسر میشود. مطالعۀ آیکونولوژیک نقشمایهها نیز موجب درک پسزمینۀ حقیقی نقوش مکشوفه با توجه به بازۀ زمانی و مکانی در کنه جامعۀ مورد بحث خواهد شد. یکی از رایجترین نمادهای بکار گرفته شده در ظروف مکشوفۀ جیرفت، کهن الگوی نبرد عقاب و مار است. رایج بودن این شمایل در هنر فرهنگ ناشناختۀ جیرفت بیشک در برگیرندۀ مفاهیم پنهانی است که هنرمند جیرفتی سعی بر تأکید آن دارد. پژوهش حاضر با تکیه بر منابع کتابخانهای و شواهد باستانشناختی، با بهرهگیری از شیوۀ توصیفی-تحلیلی بر آن است تا از طریق تحلیل و تفسیر نقشمایۀ مورد بحث، این فرهنگ نه چندان شناختهشده را مورد واکاوی قرار دهد.
