فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: گیاهان دارویی به دلیل نقش مهم در پیشگیری و درمان بیماری‌ها، جایگاه ویژه‌ای در نظام سلامت جوامع دارند و گسترش تقاضا برای آن‌ها موجب افزایش برداشت از زیستگاه‌های طبیعی و تهدید منابع ژنتیکی شده است. بالنگوی شهری (Lallemantia iberica) به‌عنوان یکی از گیاهان دارویی ارزشمند خانواده نعناعیان از قابلیت‌هایی همچون تحمل خشکی، ارزش اقتصادی بالا، خواص درمانی و امکان کشت در اراضی دیم برخوردار است و از این رو در برنامه‌های زراعی و صنعتی مورد توجه قرار دارد. با توجه به تغییرات اقلیمی و کمبود منابع آبی در کشور، شناسایی ژنوتیپ‌های متحمل و پربازده ضرورت یافته است. لذا این پژوهش با هدف ارزیابی ژنوتیپ‌های مختلف بالنگوی شهری موجود در بانک ژن گیاهی ملی ایران و معرفی ژنوتیپ‌های برتر برای کشت دیم و استفاده در برنامه‌های اصلاحی اجرا شد.روش شناسی پژوهش: در این تحقیق، از میان ۱۱۷ نمونه ژنتیکی بالنگوی شهری انتخاب‌شده در سال ۱۳۹9، ارزیابی‌ها طی سه سال زراعی 1400-1399، 1401-1400 و 1402-1401 انجام شد. در سال اول، نمونه‌ها در قالب طرح مشاهده‌ای کشت و براساس ویژگی‌های عملکردی، روغنی و یکنواختی، ۴۹ نمونه برتر انتخاب شدند. در سال دوم و سوم، این ژنوتیپ‌ها در دو منطقه (ارومیه و مراغه) و در شرایط دیم در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با دو تکرار کشت شدند. صفات فنولوژیک، مورفولوژیک، عملکرد دانه و روغن اندازه‌گیری و تجزیه واریانس و مقایسه میانگین‌ها انجام گرفت.یافته‌های پژوهش: تحلیل نتایج نشان داد که اثر ژنوتیپ، سال، مکان و اثرات متقابل آن‌ها بر بخش عمده صفات مورد ارزیابی ازجمله عملکرد دانه، وزن هزاردانه و ارتفاع بوته معنی‌دار بود. عملکرد دانه تفاوت قابل‌توجهی میان ژنوتیپ‌ها نشان داد؛ به‌گونه‌ای که ژنوتیپ‌های شماره 1، 14، 22، 23، 24، 36، 39، 40، 43، 44، 48 و 49 بالاترین عملکرد را در محدوده 5/963 تا 7/999 کیلوگرم در هکتار داشتند، در حالی که ژنوتیپ‌های 9، 20 و 29 کمترین عملکرد را ارائه دادند. همچنین بیشترین وزن هزاردانه مربوط به ژنوتیپ‌های 3، 10، 26، 27، 28، 29، 34 و 42 در محدوده بین 4/7 تا 5/1 گرم بود. نتایج این پژوهش وجود تنوع ژنتیکی قابل‌ملاحظه میان ژنوتیپ‌های بالنگوی شهری را تأیید کرد و نشان داد که گزینش بر اساس صفات مرتبط با عملکرد ازجمله تعداد کپسول، شاخص برداشت و عملکرد روغن می‌تواند کارآمد باشد. گروهی از 13 ژنوتیپ برتر در شرایط دیم برای مطالعات پیشرفته و برنامه‌های اصلاحی توصیه می‌شوند. توسعه کشت پاییزه این گیاه در مناطق سرد و معتدل سرد می‌تواند موجب افزایش پایداری تولید شود.