فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: کلزا یکی از مهمترین گیاهان روغنی است اما تنش خشکی و کمبود آب یکی از عوامل بسیار مهم است که توسعه سطح زیر کشت و تولید موفقیت‌آمیز این گیاه را در کشور با خطر مواجه می‌سازد. ارقام کلزا متحمل به تنش خشکی و با عملکرد بالا برای محیط‌های با محدودیت آبی مناسب هستند. از آن‌جا که تعداد ارقام داخلی کلزا که مناسب کشت دیم باشند محدود است، شناسایی و دستیابی به ژنوتیپ‌های برتر کلزای متحمل به تنش‌های محیطی جهت کشت در شرایط دیم ‌گرمسیر و معتدل کشور ضروری به نظر می‌رسد. بنابراین هدف از این تحقیق گزینش برترین ژنوتیپ‌های بهاره کلزا در شرایط دیم با استفاده از شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل (SIIG) بود.  روش شناسی: در این پژوهش تعداد 12 لاین امیدبخش بهاره کلزا به‌همراه چهار رقم دلگان، RGS003، بهاران و پیشرو به مدت دو سال زراعی (1403-1401) در شرایط دیم مورد ارزیابی قرار گرفتند. آزمایش با استفاده از طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاه ملی تحقیقات کشاورزی و تولید بذر دیم گنبد کاووس اجرا شد. بذور هر ژنوتیپ در یک واحد آزمایشی به مساحت 8/4 متر مربع شامل چهار خط چهار متری با فواصل ردیف 30 سانتی‌متری کشت شدند. صفات زراعی تعداد روز تا شروع گلدهی، تعداد روز تا خاتمه گلدهی، طول دوره گلدهی، روز تا رسیدگی فیزیولوژیک، تعداد شاخه فرعی در بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین، ارتفاع بوته، ارتفاع شاخه‌بندی، وزن هزار دانه و عملکرد دانه ارزیابی شد. تجزیه و تحلیل‌های آماری شامل تجزیه واریانس مرکب صفات، انتخاب بهترین ژنوتیپ‌ها با استفاده از روش انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل (SIIG) و تجزیه به عامل‌های صفات انجام شد.   یافته‌های پژوهش: بر اساس مقادیر شاخص SIIG بدست آمده، ژنوتیپ‌های G6، G3، G2، G11، G10، G13، G1 و G9 با مقدار SIIG بالا (به ترتیب 0/752، 0/727، 0/721، 0/581، 0/576، 0/518، 0/508 و 0/508) جزء ژنوتیپ‌های برتر بودند. از طرفی ژنوتیپ‌های G5، G4، G7، G15، G8، G12، G16 و G14 با مقدار SIIG پایین (به ترتیب 0/319، 0/326، 0/334، 0/341، 0/358، 0/444، 0/489 و 0/492) جزء ژنوتیپ‌های ضعیف از نظر اکثریت صفات مورد ارزیابی بودند. با توجه به نمودار دوبعدی پراکنش ژنوتیپ‌ها براساس شاخص SIIG و عملکرد دانه، ژنوتیپ‌های G2، G6 و G3 با داشتن عملکرد بالاتر از میانگین کل و همچنین مقدار SIIG بالا، به عنوان ژنوتیپ‌های ایده‌آل از نظر عملکرد دانه و سایر صفات زراعی اندازه‌گیری شده انتخاب شدند. ژنوتیپ‌های G15، G4، G5 و G7 با داشتن مقدار SIIG خیلی پایین و عملکرد دانه پایین در دسته ضعیف‌ترین ژنوتیپ‌ها بودند. در تجزیه به عامل‌ها سه عامل استخراج شد که مجموعاً 72 درصد واریانس کل داده‌ها را توجیه کردند. سهم عامل اول تا سوم به ترتیب 38/98، 20/94و 12/15درصد بود. نتایج تجزیه به عامل‌ها نشان داد که صفات ارتفاع بوته و تعداد خورجین در بوته با عملکرد دانه ارتباط مثبت دارند. این صفات می‌توانند به عنوان شاخص‌های مناسب در برنامه‌های اصلاحی برای گزینش ژنوتیپ‌های کلزای با عملکرد اقتصادی مناسب برای شرایط دیم مورد استفاده قرار گیرند.