فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: پوشش گیاهی کف، مؤلفه مهمی از بوم‌سازگان جنگلی است که به‌وسیله آن، بسیاری از شاخص‌های تنوع زیستی، پایداری توده و تأثیر تغییرات جهانی ناشی از فعالیت‌های انسانی، قابل‌ارزیابی هستند. تغییرات مؤلفه‌های بوم‌سازگان طی فرایند «پایش» مطالعه می‌شود. پایش پوشش کف به‌عنوان بخشی از پروژه‌های پایش جنگل در مناطق مختلف جهان در حال انجام است. در محدوده جنگل‌های ایران و تورانی، مطالعات پایش پوشش گیاهی پیش‌ازاین انجام نشده‌اند و پژوهش‌های انجام‌شده اغلب به تشریح وضعیت جنگل‌شناسی و رویشگاهی توده پرداخته‌اند. در پژوهش پیش‌رو، پوشش گیاهی کف در جنگل‌های ایران و تورانیِ پارک ملی خجیر در استان تهران مورد بررسی و پایش سه‌ساله قرار گرفت.مواد و روش‌ها: پارک ملی خجیر در مجموعه مناطق حفاظت‌شده جاجرود در ارتفاعات شرق استان تهران و در فاصله حدود 25 کیلومتری ابرشهر تهران قرار دارد. رویشگاه جنگلی مورد مطالعه دارای شیب ملایم شمالی و شمال شرقی و ارتفاع متوسط 1500 متر از سطح دریا است. برای پایش پوشش جنگلی و زادآوری آن از قطعه‌‌نمونه‌های دائمی مربعی‌شکلِ یک‌صد متر مربعی و برای پایش پوشش کف از ریزقطعه‌نمونه‌های دائمی مربعی‌شکل به مساحت یک متر مربع استفاده شد. ترکیب فلورستیک، مشخصات کمی و کیفی پوشش گیاهی، تنوع گونه‌‌های گیاهی و وضعیت زادآوری در سه سال متوالی 1400، 1401 و 1402 در نیمه اردیبهشت بررسی شد. همه گونه‌‌های گیاهی موجود در ریزقطعه‌‌نمونه‌ها براساس ویژگی‌های تراکم (تعداد در واحد سطح)، شکل زیستی و فنولوژی ثبت شدند. همچنین، سطح پوشش گیاهی کف، پوشش خزه و گل‌سنگ، پوشش بوته‌ای، لاش‌برگ، خاک لخت، بیرون‌زدگی سنگی و سنگ و سنگ‌ریزه سطحی به‌طور دقیق در ریزقطعه‌نمونه‌ها برآورد و ثبت شدند. مقایسه متغیرهای مورد مطالعه با به‌کارگیری تجزیه واریانسِ اندازه‌گیری‌های تکراری و یا آزمون‌‌های ناپارامتریک فریدمن و ویلکاکسون انجام شد.نتایج: سطح پوشش گیاهی در ریزقطعه‌نمونه‌ها در سال اول مطالعه (3/22 درصد) بیشتر از سال‌های دوم و سوم (17 و 7/18 درصد) به‌دست آمد، اما تفاوت این میانگین‌ها، معنی‌دار نبود. پوشش خزه/گل‌سنگ (که در منطقه مطالعه اغلب خزه‌های سطح خاک بودند) روند کاهشی در سال‌های مطالعه داشت. به‌طوری‌که در سال 1402 (10 درصد) به‌طور معنی‌داری کمتر از سال‌های پیشین (4/16 و 8/15 درصد) بود. درصد پوشش لاش‌برگِ سطح خاک از سال 1400 تا 1402 کاهش چشمگیر (43 درصد به حدود 16 درصد) و درصد خاک لخت و سنگ‌ریزه سطحی به‌طور معنی‌داری افزایش داشت. براساس نتایج، از مجموع 79 گونه ثبت‌شده در ریزقطعه‌نمونه‌های رویشگاه خجیر، 62 درصد گیاهان یک‌ساله (تروفیت)، 20 درصد همی‌کریپتوفیت، 13 درصد کامفیت، چهاردرصد کریپتوفیت و یک درصد فانروفیت (نونهال‌ها، نهال‌ها یا پایه‌های چوبی کوچک) بودند. مرکبان (Asteraceae) با 15 گونه و پس‌از‌آن، شب‌بو (Brassicaceae)، گندمیان (Poaceae) و نعناعیان (Lamiaceae)، به‌ترتیب بزرگ‌ترین تیره‌‌های گیاهی بودند. تراکم گونه‌های گیاهی در سه سال آماربرداری نوسان داشت. به‌طوری‌که در سال‌های اول و آخر، اختلاف معنی‌داری وجود نداشت (متوسط 242 و 249 فرد در متر مربع)، اما تراکم در سال دوم به‌طور معنی‌داری بیشتر بود (متوسط 344 فرد در متر مربع). تغییرات تراکم برای همه گونه‌‌ها یکسان نبود و تفاوت‌های بارزی در این زمینه مشاهده شد. برخی گونه‌های تروفیت، کاهش و برخی افزایش تراکم داشتند. تراکم همی‌کریپتوفیت‌ها در سال‌های مطالعه، افزایش معنی‌دار نشان داد (به‌ترتیب، متوسط 4/2، 8/3 و 9/5 فرد در متر مربع). درمجموع، مقادیر شاخص‌های غنا و تنوع گونه‌‌ای برای ریزقطعه‌‌نمونه‌‌های پوشش کفِ رویشگاه خجیر در سال‌های آماربرداری، روند افزایشی داشتند، اما شاخص‌های یکنواختی، تفاوت معنی‌داری نشان ندادند. در رویشگاه خجیر در قطعه‌نمونه‌های مطالعه‌شده فقط زادآوری بادام کوهی (Prunus lycioides (Spach) C.K.Schneid.) ثبت شد و بنه (Pistacia atlantica Desf.) فاقد زادآوری بود. هشتاد درصد زادآوری بادام بدون پرستار بود. مطالعه فراوانی بادام در طبقه‌های ارتفاعی مختلف نیز نشان داد که در سال‌های اخیر، تعداد پایه‌های کوچک و جوان این ‌گونه کاهش‌ یافته است.نتیجه‌گیری کلی: درمجموع، با مطالعه سه‌ساله قطعه‌نمونه‌های دائمی پایش در پارک ملی خجیر مشخص شد که پوشش گیاهی و خزه‌ایِ کف و لاش‌برگ سطحی در این دوره کاهش ‌یافته و خاک لخت و سنگ و سنگ‌ریزه بیشتر نمایان شده است. تغییرات تراکم گونه‌های مختلف، روندهای متفاوتی داشتند، اما تنوع و غنای گونه‌ای افزایش یافته بودند. رویشگاه بنه- بادام خجیر ازنظر زادآوری، وضعیت مناسبی نداشت.