فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: کاهش فقر می‌‌تواند فشار بر منابع جنگلی را کاهش دهد و حفظ و توسعه منابع جنگلی می‌‌تواند به کاهش فقر کمک کند. نقش‌ و اهمیت محصولات غیرچوبی جنگل در حمایت از معیشت خانوار و تأمین نیاز‌‌های آن‌‌ها باعث شده است که این محصولات به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های پایه‌ای در مدیریت پایدار جنگل مطرح باشند. بر همین اساس در پژوهش پیش‌رو، وضعیت جنگل‌‌های حوزه آبخیز شفارود در استان گیلان برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل به‌منظور ایجاد رونق اقتصادی برای جوامع روستایی و سایر ذی‌نفعانِ وابسته به جنگل‌‌های این ناحیه و درعین‌حال با هدف حفظ این جنگل‌‌ها، براساس اولویت‌بندی معیار‌ها و زیرمعیار‌ها بررسی شد.مواد و روش‌‌ها: منطقه مورد مطالعه این پژوهش در حوزه آبخیز شفارود با مساحتی معادل 36431 هکتار در غرب استان گیلان، بین شهرستان‌‌های رضوانشهر و پره‌سر و شرق ارتفاعات تالش قرار دارد. ابتدا، کتابچه‌های طرح جنگل‌داری مربوط به سری‌های مختلفِ حوزه آبخیز شفارود بررسی و مطالعه شدند تا فهرستی از مهم‌ترین و فراوان‌ترین محصولات غیرچوبی جنگل تهیه شود. در راستای تعیین کاربری اقتصادی مناسب و شناسایی معیار‌های اصلی برای هریک از فعالیت‌‌های مدنظر متخصصان، پس از تبیین مبانی نظری و به‌منظور گردآوری اطلاعات جامع از تکنیک‌های مشاهده، مصاحبه و تکمیل پرسش‌نامه توسط افراد متخصص استفاده شد. این افراد که 55 نفر بودند، به‌صورت غیرتصادفی و براساس تخصص آن‌‌ها انتخاب شدند. برای جمع‌‌آوری داده‌‌ها در سه مرحله از پرسش‌نامه استفاده شد. در پرسش‌نامه اول، امکان توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی بررسی شد. در پرسش‌نامه‌‌های دوم و سوم به‌ترتیب امتیازهای معیار‌‌ها و زیرمعیار‌‌های مختلف برای مشخص کردن بهترین نقاط از منطقه و به‌منظور توسعه زنجیره ارزش مذکور مشخص شد. در مرحله آخر با استفاده از داده‌‌های استخراج‌شده در مراحل پیشین از نرم‌افزار GIS استفاده شد تا نقشه پتانسیل منطقه برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل در حوزه آبخیز شفارود تهیه شود.نتایج: مهم‌‌ترین محصولات غیرچوبی موجود در منطقه مورد مطالعه شامل 13 محصول، مشخص و فهرست‌بندی شدند. بررسی نتایج پرسش‌نامه‌‌ اول که مربوط به امکان توسعه زنجیره ارزش مورد بررسی در منطقه بود، نشان داد که متخصصان سازمان‌‌‌های مختلف، نظر مثبتی در این مورد دارند. نتایج مربوط به مهم‌‌ترین معیار‌‌ها در توسعه زنجیره ارزش براساس نظر متخصصان نشان داد که معیار‌‌های ظرفیت‌‌های سرمایه‌گذاری، کاربری اراضی، رضایت و مشارکت جوامع محلی، فاصله از جاده‌‌های آسفالت و فاصله از جاده‌‌های خاکی می‌‌توانند مهم‌‌ترین معیار‌ها در توسعه این زنجیره ارزش باشند. بررسی امتیاز نهایی زیرمعیار‌‌ها براساس نظر متخصصان نیز نشان داد که زیرمعیار وجود قوانین و مقررات با امتیاز نهایی 033/0، بیشترین امتیاز را به‌خود اختصاص داده است. پس‌ازآن،‌ اقلیم مرطوب با امتیاز نهایی 028/0، بیشترین میزان ظرفیت‌‌های سرمایه‌گذاری با امتیاز نهایی 027/0 و یشترین میزان رضایت و مشارکت جوامع محلی با امتیاز نهایی 025/0 در رتبه‌‌های بعدیِ مهم‌‌ترین زیرمعیار‌‌ها برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل قرار گرفتند. یافته‌‌های این پژوهش نشان داد که در حوزه آبخیز شفارود 194/6712 هکتار معادل 424/18 درصد از کل حوزه آبخیز شفارود برای توسعه زنجیره ارزش محصولات غیرچوبی جنگل به‌طور کامل مناسب هستند.نتیجه‌‌گیری کلی: با بررسی‌‌های انجام‌گرفته و معیار‌‌های در نظر گرفته‌شده می‌‌توان پیشنهاد کرد که حوزه آبخیز شفارود داری پتانسیل‌‌های خوبی برای توسعه زنجیره ارزشِ محصولات غیرچوبی جنگل است، اما توسعه هر زنجیره‌‌ ارزشی ممکن است با چالش‌‌هایی همراه باشد که پرداختن به این چالش‌ها، نیازمند رویکردی چندجانبه است. نتایج این پژوهش می‌تواند به تصمیم‌گیرندگان در سطوح محلی و منطقه‌ای کمک کند تا با در نظر گرفتن همه جوانب در کنار حفظ جنگل‌‌های حوزه آبخیز شفارود، اقداماتی را برای استفاده بهینه از عرصه‌‌های مذکور فراهم کنند.