فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: خاک از مهم‌ترین اجزای بوم‌سازگان‌‌های طبیعی است و ارتباط مستقیمی با پوشش گیاهی دارد. پایداری خاکدانه از ویژگی‌های فیزیکی مهم خاک محسوب می‌شود که نقش اساسی در افزایش نفوذپذیری و جلوگیری از فرسایش خاک دارد و برای سلامت بوم‌سازگان‌ مهم است. باتوجه‌به تمرکز بر ویژگی‌های شیمیایی و زیستی در بیشتر پژوهش‌ها، ویژگی‌های فیزیکی خاک ازجمله پایداری خاکدانه، کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند. در این پژوهش، پایداری خاکدانه تحت تأثیر اثرات هم‌زمان تراکم تاج‌پوشش و تغییرات ارتفاع از سطح دریا و جهت دامنه بررسی شد. همچنین، ارتباط بین تغییرات پایداری خاکدانه با رطوبت و مقدار ماده آلی خاک مقایسه شد.مواد و روش‌ها: این پژوهش در منطقه جنگلی زاگرس (کوه شلم) در استان ایلام با در نظر گرفتن شرایط فیزیوگرافی مختلف انجام گرفت. 60 نمونه خاک از عمق صفر تا 15 سانتی‌متری خاک برداشت شد. نمونه‌‌ها از توده‌‌های با تراکم تاج‌پوشش متفاوت (تنک و ‌نیمه‌انبوه) در دو جهت شمالی و جنوبی و در سه طبقه ارتفاع از سطح دریا (1750 تا 1850، 1850 تا 1950 و 1950 تا2050 متر) براساس طرح تصادفی سیستماتیک برداشت شدند تا اثرات متقابل تاج‌پوشش، جهت دامنه و ارتفاع بر ویژگی‌های خاک (شامل رطوبت خاک، ماده آلی و پایداری خاکدانه) بررسی شوند. تجزیه و تحلیل آماری با استفاده از تجزیه واریانس سه‌طرفه (Three-way ANOVA) در قالب مدل خطی عمومی (GLM) انجام شد. علاوه‌براین، برای بررسی همبستگی بین ویژگی‌های مختلف خاک مانند ماده آلی، رطوبت و پایداری خاکدانه‌ها از نرم‌افزار R و بسته‌های آماری مختلف استفاده شد.نتایج: یافته‌های پژوهش پیش‌رو نشان داد که جهت دامنه و تراکم تاج‌پوشش به‌طور معنی‌دار بر میانگین وزنی قطر خاک‌دانه‌ها، رطوبت خاک و میزان ماده آلی تأثیرگذار هستند (05/0p<). بیشینه پایداری خاک‌دانه‌ها (69/0=MWD) در دامنه‌های شمالی و در مناطق با تراکم تاج‌پوشش نیمه‌‌انبوه مشاهده شد. به‌طور مشابه، بیشترین رطوبت خاک (46/12 درصد) و ماده آلی (39/6 درصد) نیز در مناطق با تاج‌پوشش نیمه‌‌انبوه و در دامنه‌های شمالی ثبت شد که به‌‌طور معنی‌‌داری بیشتر از دامنه‌های جنوبی و تاج‌پوشش تنک بودند. علاوه‌‌‌براین، همبستگی مثبت و معنی‌‌داری بین رطوبت خاک، میزان ماده آلی و پایداری خاک‌دانه‌ها مشاهده شد که نشان‌دهنده ارتباط متقابل این عوامل در بهبود کیفیت خاک است. این همبستگی‌ها بیانگر آن هستند که افزایش تراکم پوشش گیاهی، درختان و درختچه‌ها در این منطقه جنگلی نیمه‌خشک سبب افزایش رطوبت خاک می‌شود و درنتیجه، بهبود پایداری خاک‌دانه‌ها و کاهش فرسایش خاک را به‌دنبال دارد. تراکم بیشتر پوشش گیاهی باعث می‌شود که تبخیر سطحی کاهش یابد و مقدار بیشتری از رطوبت در خاک حفظ شود. ازطرف دیگر، تجمع مواد آلی به‌واسطه تجزیه پوشش گیاهی به بهبود ساختار خاک و افزایش پایداری آن منجر می‌شود.نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت پایدار جنگل‌های زاگرس، به‌ویژه حفظ تاج‌پوشش درختان و درختچه‌‌ها، نقش مهمی در جلوگیری از تخریب خاک، حفظ پایداری خاکدانه و درنتیجه، سلامت بوم‌سازگان‌ در این مناطق جنگلی دارد. کاهش تراکم تاج‌پوشش سبب کاهش پایداری خاک‌دانه‌ها و ماده آلی خاک می‌شود. این فرایند به شکل افزایش فرسایش خاک نمود پیدا می‌کند، بنابراین اجرای راهکارهایی که بر تقویت پوشش گیاهی و افزایش پایداری خاک‌دانه‌ها تمرکز دارند، می‌تواند نقش مهمی در حفظ منابع طبیعی و کاهش خطر فرسایش خاک ایفا کند.