فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: طبقه‌بندی پوشش‌‌گیاهی، ابزاری مناسب برای شناخت روابط بوم‌شناختی گونه‌ها به‌منظور برنامه‌ریزی، نظارت و مدیریت رویشگاه‌های جنگلی است. تاکنون این نوع مطالعات فقط در جنگل‌‌های معتدله خزان‌‌کننده نیم‌رخ شمالی البرز و جنگل‌‌های ارس دره فیروزکوه در نیم‌رخ جنوبی البرز انجام شده‌اند، اما ارس در برخی دامنه‌های مشرف به دره‌های شرقی- غربی رود هراز (منطقه سیاه‌بیشه و پنجاب آمل) در مجاورت با توده‌های جنگلی پهن‌برگ خزان‌کننده ناحیه هیرکانی انتشار دارد و جوامع گیاهی متمایزی را تشکیل داده است. در پژوهش پیش‌رو برای نخستین بار، طبقه‌‌بندی بوم‌‌شناختی جنگل‌‌های ارس (Juniperus excelsa M.Bieb.) دره هراز (شهرستان آمل، شمال ایران) در نیم‌رخ شمالی البرز انجام شد.مواد و روش‌‌ها: برای این منظور، 54 قطعه‌‌نمونه 400 متر مربعی باتوجه‌به اصل توده معرف در سطح منطقه برداشت شد. در هر قطعه‌‌نمونه پس از ثبت فهرست همه گونه‌‌های گیاهی آوندی، درصد تاج‌‌پوشش آن‌‌ها با استفاده از ضریب‌های وفور- غلبه وان‌‌دارمارل ثبت شد. طبقه‌بندی جوامع گیاهی منطقه با استفاده از روش طبقه‌‌بندی TWINSPAN اصلاح‌شده براساس درصد تاج‌‌پوشش گونه‌‌ها و تعیین گونه معرف با استفاده از روش تعلقه فی اصلاح‌‌شده براساس مقادیر فراوانی گونه‌‌ها در محیط نرم‌افزاری Juice انجام شد. همچنین، معنی‌‌داری تغییرات خصوصیات توپوگرافی جوامع مزبور با استفاده از تحلیل واریانس یک‌‌طرفه و آزمون مقایسه میانگین دانکن ارزیابی شد.نتایج: درنتیجه طبقه‌‌بندی پوشش گیاهی مناطق مورد بررسی، پنج گروه بوم‌شناختی در سطح قطع چهارم دارنگاره طبقه‌‌بندی شامل: (1) ارس-اوری (J. excelsa-Quercus macranthera Fisch. & C.A.Mey.)؛ (2) ارس-اسپرس ‌‌کوهی (J. excelsa-Onobrychis cornuta (L.) Desv.)؛ (3) ارس-ارغوان (J. excelsa-Cercis siliquastrum L.)؛ (4) ارس-یاسمن‌‌ زرد (J. excelsa- Chrysojasminum fruticans (L.) Banfi) و (5) ارس-سیاه‌‌تنگرس (J. excelsa-Rhamnus pallasii Fisch. & C.A.Mey.) با ترکیب گونه‌‌ای متمایز و خصوصیات توپوگرافی متفاوت شناسایی شدند. گروه بوم‌‌شناختی ارس-اوری (گروه 1) به‌‌دلیل اجتماع‌‌پذیری درختان ارس با گونه‌‌های معرف که خاستگاه ناحیه اروپا- سیبری دارند را می‌‌توان به‌‌عنوان نماینده این زیست‌اقلیم در دامنه‌‌های شمالی منطقه لهر (پنجاب) محسوب کرد. گروه‌‌های بوم‌‌شناختی ارس-یاسمن زرد (گروه 4) و ارس-ارغوان (گروه 3) نیز معرف زیست‌‌‌اقلیم مدیترانه‌‌ای در دو منطقه سیاه‌‌بیشه و ترا محسوب می‌‌شوند. همچنین، دو گروه بوم‌‌شناختی ارس-اسپرس‌‌کوهی (گروه 2) و ارس-سیاه‌‌تنگرس (گروه 5) که در نیم‌رخ جنوبی البرز نیز انتشار دارند، گسترش زیست‌‌‌اقلیم ایران- تورانی در نیم‌رخ شمالی البرز را تبیین می‌‌‌کنند.نتیجه‌‌گیری کلی: نتایج این پژوهش تصریح می‌‌کند که ارس در هراز با ترکیب‌های مختلفی از گونه‌های معرف شاخص در نواحی مدیترانه‌‌ای مانند ارغوان، اسپیره (Spiraea crenata L.)، یاسمن ‌‌زرد، شیرخشت (Cotoneaster integerrimus Medik. )، سیاه‌‌تلو (Paliurus spina-christi Mill. )، مارچوبه (Asparagus officinalis L.) و کلماتیس (Clematis orientalis L.)، جوامع گیاهی متمایزی را تشکیل داده است. توسعه عناصر مدیترانه‌ای مذکور به‌‌همراه وقوع برخی از عناصر اروپا- سیبری مانند کرکو (Acer monspessulanum L.)، کرب (A. campestre L.)، آزاد (Zelkova carpinifolia (Pall.) K.Koch)، داغداغان (Celtis caucasica Willd.) و اوری بر تفاوت آشکار جوامع ارس در دو نیم‌رخ شمالی و جنوبی البرز دلالت دارند و ضرورت حفاظت بیش‌از‌پیش جوامع مزبور را نشان می‌دهد.