کارکرد پیوندهای انسجامی جانشینی در مفهوم‌شناسی"کفر" با تکیه بر آیات سوره بقره و با استفاده از نظریه مایکل هالیدی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده تمدن و مطالعات جهان، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

doi
10.22034/paq.2025.2068114.4044
چکیده

پژوهش حاضر که با هدف تعمیق و گسترش سطح دلالی-مفهومی"کفر" و تبیین توصیف کافران در گفتمان قرآن کریم، به‌شیوه توصیفی-تحلیلی و به روش کیفیِ مبتنی بر روش‌شناسی هلیدی انجام شده در پی آن بوده تا مفهوم کفر را در آیات سوره بقره با توجه به محوریت موضوعی آن، بر محک نظریه انسجام هالیدی مورد واکاوی و تحلیل قرار دهد. براساس این دیدگاه مؤلّفه‌های گوناگونی عامل هم‌پیوندی و انسجام متن می‌شوند. در این‌ میان پیوند جانشینی یکی از عوامل موثر در انسجام‌بخشی به دلالت‌های درونی و بیرونی متن است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پیوندهای جانشینی از نوع جمله‌ای و فعلی به ترتیب بیشترین و کمترین نقش را در خلق و گسترش انسجام معنایی هم‌راستا با هدف محوری سوره بقره، که تبیین جریان هدایت الهی و پرهیز از بدعت‌گذاری و عدم برخورد گزینشی در مواجهه با دعوت انبیاء الهی و کتاب‌های آسمانی است، در آیات مورد نظر برعهده داشته و در نتیجه سطح دلالی  این آیات را در باب مفهوم‌شناسی کفر در سوره بقره افزایش داده است؛ ضمن آنکه  توانسته تا دلالت پیوسته، منسجم و قاطعی از گفتمان خداوند در باب کفر و رویکرد تقابلی اهل کفر در مواجهه با جریان هدایت الهی را به‌نمایش بگذارد.