فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: طی دهه‌های اخیر، جنگل‌های مانگرو (Mangrove forests) خمیر و قشم به‌علت روند تغییرات ناشی از توسعه انواع فعالیت‌های انسانی (ازجمله احداث اسکله‌ها، بنادر تجاری و گردشگری، سرشاخه‌زنی و توسعه بی‌برنامه ‏گردشگری) در حال تخریب هستند. از طرفی، این جنگل‌ها در کنار خدمات ارزنده بوم‌سازگانی با توسعه بی‌رویه و بدون برنامه‌ریزی ‏و نیز کم‌توجهی جوامع محلی مواجه شده است، بنابراین درک پراکنش مکانی گونه‌های گیاهی در این منطقه، اهمیت زیادی در برنامه‌ریزی صحیح و افزایش حفاظـت از این ذخایر ارزشمند زیستی دارد. به این ‌منظور هدف از پژوهش پیش‌‌رو، شناسایی مناطق مناسب و مدل‌سازی حضور حرا (Avicennia marina (Forssk.) Vierh.) در جنگل‌های مانگرو خمیر و قشم به منظور احیا و پراکنش مناسب این گونه درختی است.مواد و روش‌ها: در پژوهش پیش‌‌رو، نقشه مطلوبیت رویشگاه حرا با استفاده از مدل‌سازی MaxEnt تهیه شد. بدین ترتیب، 234 نقطه تصادفی با استفاده از سیستم موقعیت‌یاب جهانی (GPS) ثبت شد. به‌منظور بررسی پراکنش مکانی حرا، برخی عوامل محیطی مؤثر بر انتشار جغرافیایی این گونه ارزیابی شد. در این راستا از نرم‌افزار ArcGIS 10.8 برای تولید نقشه‌ها و متغیرهای محیطی استفاده شد. متغیرهای محیطی براساس مبانی نظری، پژوهش‌های پیشین و نیز نظر متخصصان و کارشناسان انتخاب شدند. 18 متغیر اقلیمی و پنج متغیر فیزیکی مؤثر بر پراکنش حرا به‌عنوان متغیرهای محیطی در مدل MaxEnt استفاده شدند. متغیرهای فیزیکی شامل بیشینه ارتفاع موج، ‏شیب ساحل، نوسان‌های جزرومدی، شوری آب و جنس کرانه (شنی- ماسه‌ای، گلی و پس‌کرانه‌ای (شنی)) بودند. همه لایه‌ها با مرز و اندازه یکسان به فرمت ASCII و با اندازه سلول یک کیلومتر تهیه شدند. پس از آماده‌سازی لایه‌ها از نرم‌افزار MaxEnt 3.4.4 برای انجام مدل‌سازی و پیش‌بینی استفاده شد.نتایج: سطح زیرمنحنی به‌دست‌آمده براساس الگوریتم بیشینه آنتروپی ‏‏قدرت پیش‌بینی عالی را برای حضور حرا در منطقه نشان داد. بر اساس نتایج، مدل بیشینه آنتروپی با قابلیت عالی می‌تواند مناطق مطلوب و نامطلوب را از یکدیگر تفکیک کند. همچنین، همپوشانی داده‌های تعلیمی ‏و آزمون نیز تأییدکننده نتایج مدل است. سهم تأثیرگذاری هریک از متغیرهای محیطی در مدل نشان داد که بیشترین اثرگذاری در بین این متغیرها به بیشینه ارتفاع موج، درجه‌حرارت متوسط سالانه، نوسان‌های جزرو‏مدی و شوری آب تعلق داشتند. به‌طورکلی، دو متغیر بیشینه ارتفاع موج و درجه‌حرارت متوسط سالانه، بیشترین سهم را در پراکنش حرا به‌خود اختصاص دادند، درحالی‌که متغیر کمینه درجه‌حرارت سردترین ماه سال، کمترین اثر را در بین متغیرهای محیطی مورد مطالعه داشت. مطابق نتایج به‌دست‌آمده از منحنی‌های پاسخ گونه به متغیرهای محیطی، ‏بیشینه ارتفاع موج (یک تا دو متری) و درجه‌حرارت متوسط سالانه (‏8/26 درجه سانتی‌گراد) مهم‌ترین متغیرهای مستقل مدل هستند که رابطه آن‌ها با احتمال ‏حضور حرا ‏معکوس است. به‌این‌معنی که با افزایش ارتفاع موج و درجه‌حرارت متوسط سالانه، ‏احتمال حضور این گونه در منطقه مورد مطالعه کاهش می‌یابد. درنهایت، نقشه مطلوبیت حضور حرا در جنگل‌های مانگرو خمیر و قشم نشان داد که بیشینه مطلوبیت حضور این گونه در منطقه مورد مطالعه به نواحی با کمینه ارتفاع موج و در معرض نوسان‌های کمتر جزرومد تعلق دارد. همچنین، پهنه‌های مطلوب برای حضور و توسعه حرا در رویشگاه‌های مانگرو خمیر و قشم شامل نواحی شمالی جزایر خورخوران، جزیره مردو و شمال‌شرق رویشگاه خمیر- لشتغان هستند. به‌طورکلی، این گونه اغلب در مناطقی پراکنش دارد که ارتفاع موج و نوسان‌های سطح آب اندک است.نتیجه‌گیری کلی: نتایج به‌دست‌آمده در این پژوهش، اطلاعات کلیدی و مهمی را در راستای سطح تأثیرپذیری حرا نسبت به متغیرهای محیطی نشان می‌دهد. این آگاهی، یک راهبرد مهم برای حفاظت از تنوع زیستی و ذخایر ارزشمند این گونه درختی در جنگل‌های مانگرو خمیر و قشم است. از طرفی، نقشه مطلوبیت حضور حرا به‌عنوان اطلاعات پایه‌ برای کاشت و یا احیا رویشگاه‌های طبیعی آن از اهمیت ویژه و کاربردی برخوردار است.