تجدیدحیات و نقش گونههای پرستار در قطعهنمونههای پایش در جنگلهای زاگرس
نویسندگان
1 استاد، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
2 دانشیار، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
3 استادیار، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
4 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
5 دانشیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
6 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
7 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کهگیلویه و بویراحمد، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج
8 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
9 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
10 استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی ایلام
11 نویسنده مسئول، استادیار، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
12 دانشیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج
13 دانشیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج
14 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کردستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
15 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
16 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کرمانشاه، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
17 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی ایلام، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
18 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان غربی، سازمان تحقیقات، آموزش
19 محقق، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کرمانشاه، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی،
doi
10.22092/ijfpr.2024.364224.2135چکیده
سابقه و هدف: تجدیدحیات، یک فرایند اساسی است که پویایی جنگل را هدایت میکند و در یک جنگل سالم و طبیعی، با الگوی مکانی و زمانی خاص بهطور دائم اتفاق میافتد. تجدیدحیات طبیعی، یکی از چالشهای مهم در جنگلهای زاگرس است. پژوهش پیشرو با هدف بررسی و تحلیل وضعیت موجود تجدیدحیات درختی و درختچهای در قطعهنمونههای پایش جنگلهای زاگرس انجام شد. این پژوهش ضمن بررسی ترکیب گونهای، منشأ، منحنیهای توزیع و سلامت تجدیدحیات، به ارزیابی ارتباط متقابل تجدیدحیات و گونههای پرستار میپردازد. پژوهش پیشرو بهعنوان یک مبنای مطالعاتی بلندمدت میتواند روند تغییرات زمانی تجدیدحیات و ویژگیهای آن را در پهنه جنگلهای زاگرس مشخص میکند.مواد و روشها: رویشگاههای مورد مطالعه، 30 قطعهنمونه دائمی پایش هستند که در امتداد رشتهکوه زاگرس از آذربایجان غربی تا فارس استقرار یافتهاند. درمجموع، 120 قطعهنمونه 100 مترمربعی در رویشگاههای مذکور برای مطالعه تجدیدحیات پیاده و بررسی شدند. قطعهنمونهها در جنگلهای شاخص هر استان مستقر شدند و 10 قطعهنمونه از آنها نیز در مناطق حفاظتشده یا قرق بودند. متغیرهای مورد بررسی شامل تراکم تجدیدحیات برحسب گونه، منشأ و نوع تجدیدحیات، گونه پرستار، ارتفاع زادآوری، وضعیت جوانه انتهایی و وضعیت سلامت بودند. معیار تفکیک تجدیدحیات، ارتفاع 5/0 متر در نظر گرفته شد. برای مقایسه دادههای پارامتری در دو گروه از آزمون t و برای دادههای رتبهای از آزمونهای کروسکالوالیس و منویتنییو استفاده شد.نتایج: در پهنه مورد بررسی، تجدیدحیات 20 گونه درختی و درختچهای جنگلی ثبت شد و تراکم تجدیدحیات 366 پایه در هکتار بهدست آمد، اما تجدیدحیات بهطور همگن در همه سطح مورد مطالعه پراکنش نداشت. بهطوریکه 37 درصد قطعهنمونهها فاقد تجدیدحیات بودند. نمودار توزیع فراوانی در طبقههای ارتفاعی گونههای مختلف بلوط (Quercus spp.) و زالزالک (Crataegus spp.) نشان داد که تعداد نونهالهایی با ارتفاع کمتر از پنج سانتیمتر کاهش داشته است. از مجموع تجدیدحیات ثبتشده، 5/72 درصد دانهزاد و 25 درصد شاخهزاد بودند. درمجموع، 66 درصد تجدیدحیات وابسته به پرستار بود که درختان بلوط، زالزالک و سنگ و عارضههای طبیعی بهترتیب بیشترین نقش را بهعنوان پرستار داشتند. سنگ و صخره، نقش مهمتری برای تجدیدحیات دانهزاد داشتند. راناس (Cerasus microcarpa (C.A.Mey.) Boiss.)، دارمازو (Q. infectoria Oliv.) و ویول (Q. libani Oliv.)، بیشترین وابستگی را به پرستار و گونههای گلابی وحشی (Pyrus spp.)، دافنه (Daphne mucronata Royle) و زالزالک، کمترین وابستگی را به پرستار داشتند. پایههای تحت حمایت پرستار بهطور معنیداری شادابتر از پایههای بدون پرستار بودند. همچنین، تجدیدحیات در پناه سنگ و صخره، شادابی بیشتری از تجدیدحیات در پناه درختان داشت، اما این اختلاف معنیدار نبود. پلاخور (Lonicera nummulariifolia Jaub. & Spach)، ون (Fraxinus angustifolia Vahl) و کیکم (Acer monspessulanum L.)، نامطلوبترین وضعیت را ازنظر تجدیدحیات داشتند. این گونهها بهرغم وجود پایههای مادری، فاقد تجدیدحیات (پلاخور و ون) یا دارای تجدیدحیات بسیار کم (کیکم) بودند. تعداد تجدیدحیات در واحد سطح در قطعهنمونههای تحت حفاظت (قرق) بیشتر از رویشگاههای غیرقرق بهدست آمد، اما این تفاوت معنیدار نبود. بااینحال، تجدیدحیات در رویشگاههای تحت حفاظت بهطور معنیداری شادابتر بود.نتیجهگیری کلی: نتایج نشان داد که تجدیدحیات در جنگلهای زاگرس در وضعیت طبیعی و مطلوب خود نیست، اما در صورت وجود شرایط مکانی و زمانی مناسب، تجدیدحیات رخ میدهد و مستقر میشود. اگرچه در شرایط تخریب توده و چرای بیرویه دام، تجدیدحیات با پناه بردن به سنگ و صخره یا درختچههای خاردار برای تجدید نسل و استمرار توده تلاش میکند، اما حفاظت از توده با نگهداری تاجپوشش درختی (بلوط، زالزالک و گونههای دیگر) و ساختار طبیعی، بهترین شرایط را برای استقرار و بقای تجدیدحیات فراهم و پایداری توده را تضمین میکند.
