بازخوانی و تصحیح برخی از واژگان چینی سفرنامۀ ختای مندرج در زبدة التواریخ حافظ ابرو
نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پکن، پکن، چین
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
doi
10.22054/jrll.2025.84772.1150چکیده
در مجلد چهارم مجمع التواریخ حافظ ابرو که زُبدَةُ التواریخِ بایسنغری نام دارد، ذیل حالات و حوادث سال 825 ق. از سفری یاد رفته است که ایلچیان دربار شاهرخ تیموری به سرزمین ختای و شهر «خانبالق» داشتهاند. یکی از آنان خواجه غیاثالدین نقاش، ایلچی بایسنغرمیرزای تیموری حاکم هرات، بود که حافظ ابرو «مضمون و مُحَصَّلِ» سفرنامۀ او را در تاریخ خود نقل کرده است. با توجه به اینکه این سفر در دورۀ تیموری (همزمان با سلسلۀ مینگ) و به «ختای» صورت گرفته، واژگان و اصطلاحات متعددی به زبان چینی در آن به کار رفته است. تا کنون چند تصحیح از متن زبدة التواریخ، و نیز این سفرنامه صورت گرفته است؛ از جمله چاپ سیدکمال حاج سیدجوادی که مهمترین تصحیح صورتگرفته از این متن در ایران و محل مراجعۀ اهل تحقیق بوده و هست؛ اما در تصحیح برخی از واژگان چینی این متن لغزشهایی روی داده است که در پژوهش حاضر با مراجعه به کهنترین دستنوشتهای این متن از جمله دستنوشت محفوظ در کتابخانۀ ملک (کتابت 830 ق. که به باور نگارندگان نسخۀ «مُبیَضّه» و به منزلۀ نسخۀ اصلی این متن است و مصححان پیشین به روش درستی در امر تصحیح از آن سود نجستهاند) این واژگان تصحیح و شرح داده شدهاند. در این پژوهش همچنین به برخی از خوانشهای خطای مصحح که ناشی از شیوۀ رسمالخط دستنوشتهاست، برخی از خطاهای نحوی در ترجمۀ فارسیِ مصطلحات چینی، ذکر شکل چینیِ نام چند شهرِ یادرفته در سفرنامه که در تلفظ فارسی دارای ریختی دیگرگوناند، و همچنین ریشهشناسی و بررسی تلفظ چینی چند واژه نیز پرداخته شده است.
