مفهوم سازی ارزش فرهنگی احترام، مطالعه موردی"عذرخواهی" در شاهنامه فردوسی در چهارچوب زبان شناسی فرهنگی
نویسندگان
1 دانشیار زبان شناسی، گروه زبان شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 عضو هیئت علمی پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی
3 دانشجو دکتری زبان شناسی همگانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران.
4 استادیار زبان شناسی ، گروه زبان انگلیسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران -شمال ، تهران، ایران.
doi
10.22054/jrll.2025.83813.1140چکیده
شاهنامه را سند هویت ایرانیان دانستهاند؛ مفاهیم و ارزشهای والای انسانی در لابهلای روایت داستانها و جنگها دیده میشود. در این پژوهش تلاش میشود بیان گردد که فردوسی در این اثر فاخر ادبی چگونه هویت و فرهنگ ایرانیان را با تمرکز بر احترام و "عذرخواهی" بهعنوان عناصر هویتساز و فرهنگساز، ضمن روایتها به تصویر کشیده است. پرسش پژوهش این است که "عذرخواهی" چگونه در زبان شاهنامه مفهومسازی شده است. با استفاده از "چهارچوب زبانشناسی فرهنگی" (برگرفته از دیدگاه شریفیان) مفهومسازی ارزش فرهنگی اجتماعی"عذرخواهی" در قالب طرحوارههای کاربردشناسی، تکمفهوم و تککنش فرهنگی در تمامی و تکتک ابیات شاهنامه (حدود50000 بیت) شناسایی و به صورت کنشهای کلامی و غیرکلامی مقولهبندی شدند. سپس با استفاده از روش توصیفی– تحلیلی متغیرهای سن و موقعیت اجتماعی بررسی شد تا آشکار گردد که مفهومسازی فرهنگی این ارزش اجتماعی در کتاب شاهنامه چگونه نمود یافته است. نتیجه اینکه مفهومسازی عذرخواهی در زبان ادبی شاهنامه به دو صورت کنش کلامی مانند "پوزش آوردن"، "آفرین کردن" و "بستودن"؛ و کنش غیرکلامی مانند " گنج فرستادن"، "بر پای خاستن" و "نماز بردن" نمود یافته است که کنش کلامی در تعامل اجتماعی افراد با موقعیت بالا به پایین، و کنش غیرکلامی در تعامل اجتماعی پایین به بالا بیشتر به کار رفته است.
