فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از اهداف متن ادبی، ایجاد لذت ادبی است. هر چه ذهن مخاطب در کشف معنا و ادبیت متن  بیشتر تلاش کند، آن لذت بیشتر و پایدارتر خواهد شد. بلاغت، از عناصر اصلی متن ادبی، در ایجاد لذت ادبی مؤثر است؛ و تقابل از آرایه­های مطرح حوزۀ بلاغت دانسته می‌شود. گاه تقابل در کلام آشکار است و بدون کمترین تأملی مفهوم آن درک می­شود و گاه چنان در بافت شعر مخفی است که جز با تأویل آشکار نمی­گردد. از آنجاکه ذهن مخاطب درگیر تأویل و کشف تقابل و موشکافی متن می­شود، لذتی دوچندان از متن می‌برد. در این نوشتار که به روش تحلیلی به نگارش درآمده، تقابل تأویلی (از انواع تقابل در علم بلاغت) معرفی و تحلیل می­شود. با توجه به گستردگی تقابل و انعکاس آن در آثار ادبی در این مقاله سعی شده به تقابل در اشعار حافظ و سعدی در سبک عراقی، و صائب و حزین در سبک هندی پرداخته شود. تقابل­های تأویلی این نوشتار در چهار گروه بررسی شده‌اند: واژگان، کنایه، ایهام، پیکرۀ غزل. نتایج پژوهش نشان می­دهد شاعران کاملاً اندیشیده و حساب­شده از واژه­گزینی، آرایه­های ادبی به‌ویژه ایهام و کنایه، و نیز پیکرۀ غزل بهره برده‌اند و با دقت و به­گزینی تلاش کرده‌اند ذهن مخاطب را با تأویل متن درگیر کنند تا لذت ادبی او بیشتر و پایدارتر شود.