The Evolution of the Master and Mistress of Animals Motif in Iranian Art from Ancient Times to the Seljuk Period
نویسندگان
1 دانشگاه شیراز
2 دانشگاه صنعتی اصفهان
3
doi
10.22055/pyk.2025.20379چکیده
مقدمه: در آثار مربوط به هنر ایران، تصویری اساطیری وجود دارد که سه جانور در ترکیبی متقارن - یک جانور در مرکز و دو جانور در طرفین - قرار دارند که بهنام «ارباب و بانوی حیوانات» معروفاند. این ترکیب در ایران باستان گاهی بهصورت انسان - حیوان، در واقع تجمیع اندیشۀ انسانی و قدرت حیوانی مطرح شده و در دورههای مختلف، معنا و مفهوم متفاوتی پیدا کرده است. دو حیوان در دو سوی قهرمان، نمادی از طبیعت و موجودات جهان تفسیر شدهاند. این نقش از دورۀ پیشااسلامی تا اواخر دورۀ سلجوقی در آثار سفالی و فلزی هنر ایران حضوری برجسته داشته است. پژوهش در پی پاسخ به این پرسشهاست: علل و عوامل پیدایش و کارکرد بنمایه، ارباب حیوانات در هنر ایران چیست و چه ارتباطی با اساطیر، ادبیات و اعتقادات مردمی دارد؟ هدف پژوهش، شناسایی سیر تحول، مفاهیم، دلایل ترسیم و تداوم این نقش در هنر ایران است. روش پژوهش: پژوهش از نوع کیفی و روش آن توصیفی–تحلیلی و با رویکرد تاریخی است. گردآوری اطلاعات به شیوة کتابخانهای و اسنادی؛ و جامعه آماری شامل انتخاب ۲۱ نمونه بهصورت هدفمند و بر اساس ویژگیهای متمایز است. تحلیل آثار با مقایسه تطبیقی و تحولات فرمی و مفهومی نقشها در بستر تاریخی و فرهنگی است. یافتهها : کهنترین حضور این نقش در ایران مربوط به هزارۀ چهارم ق.م و امتداد آن تا دورۀ سلجوقی بوده است. در دورههای کهن، بهصورت خدا، الهه یا موجودی فرازمینی همراه با حیوانات و در نبرد با موجودات فراطبیعی ترسیم میشد. در دورۀ اسلامی، این نقش دچار دگردیسی شد و به شاهی زمینی تبدیل گشت که در حال جنگ با حیوانات زمینی بود. قداست و پرستش، از علل تداوم این نقش تا دورۀ اسلامی بوده است. نتیجهگیری: گذار از مادرسالاری به پدرسالاری، ارباب حیوانات را بهشکل مذکر نمایش داد و باعث حذف یا بازآفرینی برخی نقوش شد. شاخصۀ مشترک ارباب حیوانات در اغلب تصاویر، وجه خیرخواهی، مبارزه با اهریمنان، محافظتگرایی و پهلوانی است. نمایش اقتدار و قدرت سیاسی پادشاه و تأیید مذهبی وی، حضور شخصیتهای اساطیری و تاریخی در ادبیات همچون کیومرث و بهرامگور از دیگر دلایل مشترک ترسیم نقش در هنر پیشااسلامی و اسلامی است.
