بررسی تقابل هجاء سیاسى فاحش با اخلاقِ دینى در دالیّه سید حیدر حلی
نویسندگان
1 جامعة المصطفى ص (قم) / دانشگاه سمنان
2 دانشگاه میبد
3 دانشگاه سمنان
doi
چکیده
از دیرباز موضوع چالشبرانگیز تقابل هجاء و بهویژه هجاء سیاسى فاحش با ارزشهای دینى و اخلاقى، مورد توجه فقها از یکسو، و از سوى دیگر مورد توجه شاعران پایبند به اصول اخلاقی و دینی بوده است. بر این اساس گمان نمیرفت که اینگونه از هجاء که معمولاً همراه دشنامگویی و مبالغه در بیان زشتیها است به شعر شاعرانی که خود را پیرو اهلبیت علیهمالسلام میدانند راه پیدا کند. ولی برخلاف این پندار در شعر سیاسی شیعی قصیدههای متعددی یافت میشود که آشکارا اینگونه از هجاء در آنها به کار گرفته شده است. این مقاله بر آن است تا با استفاده از روش وصفی - تحلیلی و با تمرکز بر قصیده دالیّه سید حیدر حلی (1246 – 1304ه) که ازجمله حولیات حسینیّه مشهور او به شمار میآید به بررسی و نقد آنچه که ممکن است استفاده ازاینگونه از هجاء را در نظر شاعر جایز جلوه داده باشد بپردازد. در این راستا پس از بررسی اصل جواز استفاده از هجاء بر اساس معیارهاى اسلامى، اِشکال وارد بر هجاء در این قصیده و توجیهات محتمل براى آن مورد تحلیل و بررسى قرار میگیرد. نتیجه این پژوهش گویای آن است که اگرچه با تمسک به برخی از اسلوبهای توصیفی قرآن کریم در کنار تمسک به برخی از اسلوبهای بلاغی میتوان راه گریزی برای توجیه بهکارگیری اینگونه از هجاء ارائه کرد، ولی با توجه بهدوراز ذهن بودن این توجیهات نزد مخاطبان عام تمسّک به آنها خالی از تکلّف نخواهد بود، به همین دلیل اگرچه شاعر در این قصیده آشکارا هجاء سیاسى فاحش را به کار گرفته است اما در دیگر سال سرودههای حسینیاش سعی کرده از آن دوری گزیند و بهجای آن شیوههای دیگری از هجاء را به کار گیرد.
