تبیین نقش در تنکه کوبههای قلمزنی شده شهر یزد
نویسندگان
1 استادیار گروه هنر، دانشکدة هنر و معماری، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران.
2 استادیار گروه فلسفه هنر، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان،) دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
3 دانشجوی دکتری پژوهش هنر، گروه هنر، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان،) دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
doi
10.22059/jfava.2023.355245.667057چکیده
تنکه، سینی زیرین کوبهها است که بخشهای دیگر کوبه همچون سندان، حلقه و پاچفت، بر آن نصب میگردند. مشبککاری و قلمزنی، دو شیوة تزئین تنکههای یزد در گذشته بودهاند که قلمزنی از تداول بیشتری نسبت به مشبککاری برخوردار بوده است. بر این اساس، نگارندگان کوشیدهاند با تکیهبر نقوش 18 تنکة قلمزنی شدة دورة قاجار، به شیوة توصیفی- تحلیلی و با روش میدانی و کتابخانهای، به سؤالاتی درزمینة چیدمان، گونهگونی، بنیادها و مفاهیم نقوش تنکهها، پاسخ دهند. نتیجه این تحقیق نشان داد، نقوش تنکهها، از چهار الگوی گل و مرغ و بته، هندسی، ختایی و اسلیمی، پیروی میکنند. به نظر میرسد فرم قاب مرکزی تنکهها، متأثر از کتابآرایی است و چیدمان نقش، مانند فرش و فضای معماری ایران، بازتابی است از باغ ایرانی و فردوس مثالی. حاشیهها مانند حصار، تأکیدی هستند بر درونگرایی بهعنوان رکن اساسی معماری ایران. اژدها در انتهای شاخههای درخت گونه اسلیمی، دافع نیروهای شر، و نقوش ختایی و حیوانی در میان شاخهها، خاطرة بوستان را در پای درختان اسلیمی زنده می سازند. همچنین سرو و انار در هیئت درخت زندگی، جاودانگی، باروری، زیبایی و سودمندی را برای ساکنین خانه طلب میکنند. آنچه تنکهها را پس از ویژگیهای کاربردی، به طلسمی جهت تعویذ و آرزو بدل ساخته است.
