مروری بر توصیف ویژگی الیاف کاغذهای دورۀ سلجوقی و تیموری و بهرهگیری از روشها و ابزارهای دستگاهی در شناسایی الیاف آنان
نویسندگان
1 استادیار گروه مرمت آثار، دانشکدۀ مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
2 استادیار گروه علوم و صنایع چوب و کاغذ، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
3 دانشجوی دکتری مرمت اشیای فرهنگی و تاریخی، دانشکدۀ مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
doi
10.22059/jfava.2017.62402چکیده
نسخ خطی دورۀ سلجوقی و تیموری، از نفیسترین آثار کتابآرایی و نسخهپردازی محسوب میشوند و بسیاری از محققان به توصیف کاغذهای اولیه در نسخهپردازی ایرانی- اسلامی پرداختهاند. نتایج حاصل از مطالعات تاریخی نشان میدهد کاغذهای دستساز دورۀ سلجوقی و تیموری، کاغذهایی به نام سمرقندی، بغدادی و خراسانی بودهاند و عموماً شامل گیاهان غیرچوبی میشوند. در این میان، الیاف گیاهی کتان، کنف و شاهدانه بیشتر استفاده شدهاند. با این حال، اطلاعات دقیقی دربارۀ ساختار این کاغذها وجود ندارد. هدف اصلی در این پژوهش، گردآوری اطلاعات در زمینۀ نحوۀ شناسایی الیاف در کاغذهای تاریخی دورۀ سلجوقی و تیموری است تا با انطباق بر روشهای تجربی کیفی، کمی و دستگاهی، شناخت این کاغذها میسر شود. براساس نتایج، روشهای بسیاری علاوه بر کاربرد معرفهای شیمیایی که روشی کیفی است، وجود دارد؛ بهطوری که با استفاده از میکروسکوپهای الکترونی، بررسی سطحی الیاف در کاغذها امکانپذیر شده است و ویژگیهایی همچون تاب و اندازۀ الیاف، برجستگیها و خطوط متقاطع آنان را آشکار مینماید. همچنین استفاده از میکروسکوپ پلاریزان نهتنها با تغییرات رنگی بر سطحِ الیاف، آنها را متمایز میکند، بلکه وجود اگزالات کلسیم در الیاف را تصدیق میکند و نقش مؤثری در شناسایی الیاف کاغذهای تاریخی اولیه دارد.
