تبارشناسی، پیشینه و تزیینات رحل
نویسندگان
1 دانشیار، گروه صنایع دستی، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه صنایع دستی، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران.
doi
10.22075/aaj.2025.34972.1284چکیده
رحل، یک شیء چوبی است که برای نگهداری قرآن و احترام به کلام خدا از گذشته تا کنون مورد استفاده بوده است. برای تفاخر بخشیدن به آن، به دلیل تقدس کتاب قرآن در ادوار تاریخی با هنرهای مختلفی مزین شده است این هنرها که زیرمجموعه هنرهای چوب هستند شامل معرق، منبت، خاتم و نقاشی است و فرمهای متنوع به خصوص در پایهها، بر زیبایی رحلها افزوده. در تزیینات رحل، انواع نقوش گیاهی، حیوانی و هندسی استفاده شده و برخی نیز به کتیبه آراسته شدهاند. تمامی نقوش مورد استفاده در تزیینات رحل توسط هنرمندان برگرفته از باورها، اعتقادات و فرهنگ ایرانی بوده است. تبارشناسی رحل و سیر تحول آن هدف نوشتار حاضر است و در پی پاسخ بدین سؤال است که پیشینه رحل چیست و وجه تسمیه آن کدام است؟ روش تحقیق از نوع کیفی و به صورت توصیفی- تحلیلی بوده و جمعآوری اطلاعات به روش اسنادی است. یافتهها نشان میدهد با توجه به تلاوت قرآن و آموزش آن در مکتبخانهها و کتابخانهها نیاز به شیء سبک و قابل حمل احساس شد. ایرانیان مسلمان این نیاز را با ساخت رحل برطرف کردند که با توجه به تغییر در طرز نشستن برای گرفتن و قرائت قرآن، تا حدی از خستگی گردن و کمر کاسته میشد. با گذشت زمان رحلها فرم و نقوش متنوعی پیدا کردند. فرم رحل از روبه رو به شکل X و از طرفین به صورت مربع یا مستطیل است. پایه رحل با فرمهایی همچون ترنجی، محرابی، هلال و نیم دایره، با توجه به سلیقه سازنده یا سفارشدهنده به فرم دلخواه درآمده است. در فرم کلی رحل از گذشته تا کنون تغییرات قابل توجهی دیده نمی شود. تزیینات مورد استفاده در رحل با توجه به این که در چه دوره ای ساخته شده است، تزیین شاخص همان دوره در رحل به کار رفته است.
