خاستگاه نقوش در آرایههای کاشیکاری ایوانهای صحن آزادی حرم مطهر رضوی
نویسندگان
1 دانشیار، گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه هنر، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.
doi
10.22075/aaj.2025.39013.1399چکیده
در بناهای مجموعه حرم مطهر حضرت رضا (ع)، که یکی از بزرگترین و باشکوهترین مجموعههای مذهبی جهان بهشمار میرود، کاشیکاری شاخصترین عنصر تزیینی در معماری صحنهاست. مسئله تحقیق، ناظر بر نقوش کاشیکاری و موقعیت قرارگیری آنها در صحن آزادی حرم رضوی است. هدف این پژوهش، بر مطالعه خاستگاه نقوش و درک رابطه آن با موقعیت قرارگیری در ایوانهای صحن آزادی حرم رضوی استوار است. این پژوهش که ماهیتی توصیفی- تحلیلی دارد با گردآوری اطلاعات بهصورت اسنادی و میدانی، در پی یافتن پاسخی برای دو پرسش است. نخست اینکه خاستگاه انواع نقوش تزیینی کاشیکاری ایوانهای صحن آزادی حرم رضوی در دوره قاجار کداماند؟ و پرسش دیگر اینکه این خاستگاه چه ارتباطی با مکان قرارگیری هر یک از نقوش دارد؟ نتایج تحقیق نشان میدهند که خاستگاه نقوش کاشیکاری ایوانهای چهارگانه صحن آزادی را میتوان در سنت، مدرنیته و تلفیق سنت و مدرنیته جستجو کرد. انواع ترکیبهای هندسی، نقوش پیکرهای، گیاهی و گلدان، در دسته نقوش سنتی جای داده میشوند. منظرهنگاری کارت پستالی جزء نقشهای مدرن؛ نقوش گلومرغ، گلفرنگ، درخت و گلدان با طرح گلفرنگ و منظرهنگاری، کاسهبشقاب و فرشته در دسته نقوش تلفیقی قرار میگیرند. نتایج همچنین نشان میدهند که نقوش سنتی بیشترین فراوانی را در تزیین ایوانها دارند. ایوان غربی با توجه به موقعیت ممتاز، عمدتاً از نقوش سنتی بهره برده است. ایوان شرقی، ترکیبی از نقوش سنتی، مدرن و تلفیقی را با رویکردی محافظهکارانه نمایش میدهد. ایوان شمالی با متنوعترین نقوش تزیینی، بیانگر آزادی عمل بیشتر طراحان در انتخاب و کاربرد نقوش متناسب با تحولات هنری دوره قاجار است؛ در مقابل، ایوان جنوبی عمدتاً به نمایش نقوش سنتی اختصاص یافته است. به نظر میرسد که طراح علاوه بر توجه به خاستگاه و نوع نقش، تحولات هنری و اجتماعی عصر قاجار را نیز در موقعیت قرارگیری نقوش درنظر داشته است.
