فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مسجد جامع ورزنه به ‌دلیل داشتن تزیینات کاشی‌کاری متعدد از دوره‌ی تیموری در بخش‌های مختلف بنا، درخور توجه است. از جمله آرایه‌های کاشی‌کاری این بنا، به سردر ورودی، ایوان جنوبی، تزیینات زیر طاق مابین ایوان جنوبی و گنبدخانه، منبر و محراب می‌توان اشاره نمود. در این ‌میان، محراب کاشی معرق آن، به دلایلی همچون عدم وجود پژوهش درخوری در رابطه با ساختار (شکل کلی)، طرح‌ها، نقوش و عدم خوانش کتیبه‌ها (به غیر از اشاره به تاریخ ساخت آن) و همچنین فقدان مستندات تصویری کافی و مناسب، حائز اهمیت بسیار است. بنابراین اهداف این مقاله، شناسایی و توصیف ویژگی‌های تزیینی محراب کاشی و همچنین مطالعه تحلیلی-تطبیقی ساختار (شکل‌کلی)، نقوش و کتیبه‌های آن است. در راستای دستیابی به این اهداف، پرسش‌های این پژوهش چنین است: چه ویژگی­ های تزیینی را می‌توان برای محراب کاشی مسجد برشمرد؟ نمونه‌های قابل قیاس آن از حیث ساختار، نقوش و کتیبه‌ها، در سایر تزیینات کاشی‌کاری عهد تیموری کدام است؟ روش یافته‌اندوزی بر پایه پژوهشی میدانی و با استناد به منابع مکتوب صورت گرفته که به روش توصیفی‌- ‌تحلیلی به بررسی داده‌های به دست ­آمده از نمونه مطالعاتی می‌پردازد. دستاوردهای حاصل از این پژوهش، نشان ­دهنده آن است که محراب از نظر ساختاری دارای ویژگی‌هایی است که از آن ‌جمله به کادر مستطیل شکل، یک طاق‌نما با قوس‌تیزه‌دار، دو لچکی و عدم‌ وجود ستون ­نما می‌توان اشاره نمود. کتیبه ثلث با کشیده ­های عمودی بلند و باریک، بهره‌گیری از عبارت «فسیکفیکهم الله و هو السمیع العلیم»، فرم تزیین عبارت «فسیکفیکهم الله و هو السمیع العلیم» که از اتصال خطوط منحنی و قوسی شکل و ایجاد فرم محرابی شکل تشکیل شده ­است، از جمله ویژگی ­های کتیبه‌های به‌کار رفته در محراب محسوب می‌شود. کاربرد گل­ های ساده چندپَر با گلبرگ­ های گرد، به‌کارگیری حاشیه‌های متعدد باریک و پهن مانند نقش‌مایه‌های ختایی که به تناوب تکرار شده ­اند، بهره‌گیری از نقش‌مایه‌هایی همانند فرم­ های قاب­ مانند مُداخل، حاشیه با واگیره قاب‌قابی، حاشیه متشکل از نقش‌مایه‌های هندسی که با نقوش گیاهی تلفیق‌ یافته و غیره از جمله ویژگی­ های شاخص نقوش محراب است که نمونه‌های مشابه آن در دیگر محراب‌ها و سایر آرایه‌های کاشی‌کاری عصر تیموری نیز یافت می‌شود.