سیر تطور تذهیب از مکتب هرات تا تبریز دوم (مطالعه موردی: صفحه آغازین در چهار خمسه نظامی)
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه تاریخ تطبیقیوتحلیلیهنراسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
3 دانشیار،گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
doi
10.22075/aaj.2025.36463.1334چکیده
مکتب تبریز دوم در کتابآرایی ایران از جایگاه ویژهای برخوردار است که علت آن بهرهمندی از دستاوردهای مکاتب پیشین، حمایت بیدریغ حاکمان و وجود هنرمندان تراز اول در شکلگیری و بالندگی آن است. ظرفیت هنری حاکمیت تیموریان و ترکمانان با انتقال به تبریز، نیرویی دوچندان یافته و در هویت جدیدی ظاهر شد. علاوه بر نگارهها که پژوهشهای مختلفی را به خود اختصاص داده، آرایههای تذهیب نیز وجه دیگری از این هنر بوده که علیرغم تعدد بیشتر نسخههای مذهب، به اندازه نگارگری روند تغییرات و دگرگونیهای آن موردتوجه قرار نگرفته است. مؤلفههای تغییریافته و نقش هر یک از دو مکتب پیش از مکتب تبریز دوم در تطور نقوش تذهیب مسئله پیش روی پژوهش حاضر است. با هدف شناسایی ویژگیها و تغییرات آرایههای مکتب تبریز دوم در نسبت با دو مکتب هرات تیموری و شیراز ترکمانان این دو پرسش مطرح میگردد: 1- کدام ویژگیهای تذهیب دو مکتب هرات تیموری و شیراز ترکمانان در مکتب تبریز دوم نمود یافته است؟ 2- تحول تذهیب در مکتب تبریز دوم در کدام ویژگیها ظهور یافته است؟ این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و به شیوه اسنادی و مشاهده تصاویر صورت گرفته است. بر اساس یافته ها، آمیزش مکاتب تیموری و ترکمانی در نگارگری و ظهور مکتب تبریز دوم در دوره صفوی به نقوش تذهیب نیز قابلتعمیم بوده و در مقایسههای انجامشده تداوم عوامل متعددی را میتوان یافت. مکتب تبریز دوم افزون بر جذب دستاوردهای ذکرشده در جهت کمال و انسجام، بر تنوع اسلیمی تأکید نموده و جایگاه آن را ارتقاء میبخشد. ترکیب میان اسلیمی و ختایی با هماهنگی به گونههای مختلف انجام میگیرد و سازماندهی عنصر ختایی در جهت هماهنگی با اسلیمی تکامل مییابد.
