تحلیل ساختار فنی و زیبایی شناختی قالی طرح زیرخاکی اراک
نویسندگان
1 دانشیار گروه آموزشی فرش، دانشکده هنر، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
2 استادیار گروه آموزشی گرافیک، دانشکده هنر، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
doi
10.22075/aaj.2024.33769.1235چکیده
در این مقاله سعی بر آن است تا طرح و نقشه زیرخاکی اراک مورد مطالعه، معرفی، بررسی و تحلیل قرار گیرد. زیرخاکی عنوان یکی از طرح ها و نقشه های رایج در قالی اراک است. اصالت و خاستگاه طرح زیرخاکی به درستی مشخص نیست، برخی مطالعات، تبریز یا کاشمر را به عنوان خاستگاه نخستین این طرح، معرفی می کنند. این طرح در گذشته نیز در بیجار، قم و اصفهان بافته می شد. طرح زیرخاکی، اضافه بر کانون های داخلی در شهر «هِرکه» در ترکیه نیز سابقه تولید داشته است. این مقاله حاصل جستجوی میدانی نویسنده در بازار اراک است که از جنبه نظری کمتری برخوردار بوده و به واسطه نو بودن موضوع، منابع مورد استفاده در آن اندک است. با جستجو در بازار اراک صرفاً تعداد 14 نمونه از این طرح با ساختار محتوایی و نقش پردازی مختلف و فارغ از تکرار و شباهت یافت شد که مطالعه و تحلیل بر روی آن ها صورت گرفت. بر این مبنا، پرسش اصلی پژوهش این است که ابعاد فنی و زیباشناختی (طرح، نقش و رنگ) قالی طرح زیرخاکی اراک کدام است؟ این مقاله از نوع کیفی و توسعه ای و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است. شیوه گردآوری داده ها توأمان از نوع اسنادی و میدانی (جستجو در بازار اراک) می باشد. یافته های پژوهش: عمده نقوش قالی زیرخاکی علاوه بر اندازه های کوچک پارچه، شامل برخی نقوش جانوری نظیر آهو، خرگوش، بُز، خروس، جانوران خیالی و ترکیبی همچون گریفین و سگ-دال، ریتون هایی به فرم شیر بالدار، سیمرغ، اژدها، مجسمه هایی با سردیس انسانی به همراه بال و به فرم شیر بالدار، شمشیر و سپر، ریتون، کوزه، پیاله (کاسه)، سبو (قدح)، قوری، آبریز، گلدان (مفهومی از درخت زندگی)، مدالیون (نقش انسان در قابهای دایرهای شکل) و قندیل می باشد. اگرچه نقش و نگاره های طرح زیرخاکی تبریز و کاشمر به مراتب متنوع تر و خلاقانه تر است. هم چنین رنگ های مورد استفاده در این نمونه ها شامل قرمز، سفید، پوست پیازی (حلوایی)، سبز یشمی، پسته ای، سِنجدی و ماشی، زرد طلایی و خردلی، آبی لاجوردی و فیروزه ای، سرمه ای، صورتی، قهوه ای، فیلی، خاکی، کِرِمی و سیاه می باشد.
