فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ایالت قومس که  امروزه منطبق بر استان سمنان کنونی است از جمله مناطق مورد توجه حاکمان ایلخانان بود که آثار متعدد معماری در آن ساخته‌شده­است. اهمیت مطالعه آثار معماری تخریب‌شده یا کمتر باقی‌مانده در آن است که برخی از آن‌ها دارای جنبه‌های معماری یا تزیینی منحصربه‌فردند؛ یا ممکن است به برخی پرسش‌های تاریخی پاسخ دهند. مسجد تخریب‌شده خدابنده در دامغان و بنای دیگر بخش‌هایی از آنچه امروزه آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی در روستای قلعه‌نو شاهرود واقع شده است؛ دو مکان مورد بررسی در این پژوهش هستند. هدف از این پژوهش بازشناسی این دو اثر کمتر شناخته‌شده معماری عصر ایلخانان و طرح نظریاتی پیرامون قدمت و صحت عملکردی آن‌ها است. روش تحقیق در این نوشتار تطبیقی-تحلیلی است و داده‌ها به روش اسنادی و میدانی گردآوری ‌شده‌اند. نتایج تحقیق نشان داد که محرابی که امروزه جزئی از آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی است بخشی از مسجدی منسوب به «ابوسعید بهادر خان» از عصر ایلخانی است. انحراف مشخص جهت محراب به‌سوی بیت‌المقدس و درج عبارت «بیت‌المعمور» در متن کتیبه محراب از عواملی است که روشن می‌سازد جهت محراب به‌عمد به سمت بیت‌المقدس ساخته‌شده بوده است. به نظر می‌رسد استفاده از زبان فارسی در کتیبه محراب اولین کاربرد آن در محراب­های ایران است. همچنین نتایج نشان داد مسجد تخریب‌شده دامغان موسوم به مسجد «خرابه» همان مسجدی است که هرتسفلد مسجد «خدابنده» می‌نامد و در چند قدمی از آرامگاه پیر علمدار به جهت به‌اشتباه عارف انگاشتن فرماندار منطقه‌ای قومس ساخته‌شده است.