فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبی، از مناطق مشهور قالی‌بافی در گذشته و حال است که به‌دلیل ظرافت، کیفیت و طرح و نقش، دارای شهرت جهانی است. ازجمله طرح‌های شاخص در تاریخ فرش بیرجند، قالی کله‌اسبی است که این طرح امروزه کمتر بافته می‌شود. به نظر می‌رسد فرم‌های به‌کاررفته در آن، علاوه بر زیبایی، از منظر نمادشناسی و انتقال فرهنگ و هنر گذشتگان نیز حائز اهمیت است. هدف از انجام این پژوهش، بررسی تحلیل فرمی ساختار قالی‌ کله‌اسبی و همچنین نمادهای به‌کاررفته در این طرح است تا از این طریق بتوان به مجموعه‌ای از اطلاعات طرح و نقش‌ و نمادهای به‌کا رفته دست یافت. بنابراین، سؤال این پژوهش عبارت است از اینکه ساختار و نمادهای به‌کاررفته در قالی کله‌اسبی بیرجند کدام‌اند؟ این مقاله به شیوۀ تحلیلی-توصیفی براساس مطالعات اسنادی و گردآوری تصاویر فرش به شیوۀ میدانی و با استفاده از ابزار مصاحبه، مشاهده و عکس‌برداری از نمونه قالی‌های کله‌اسبی صورت گرفته است. پژوهش مذکور ضمن معرفی طرح کله‌اسبی بیرجند ازلحاظ فرم ظاهری و نقش‌مایه‌ها، به تبیین ارتباط میان نگاره‌های به‌کاررفته در طرح کله‌اسبی و مفهوم نمادین آن‌ها پرداخته است. نتایج این پژوهش، نشانگر این است که فرش کله‌اسبی برای اینکه پیوند خود را با گذشته حفظ کند، با به‌کارگیری هوشمندانه از نمادهای هخامنشی سعی کرده فرهنگ خود را در این زمان احیا کند. تقریباً در همۀ بخش‌های این قالی، شاهد تأثیر هنر هخامنشی هستیم، ازجمله در بخش سوم ترنج این قالی که دوازده حیوان تخیلی بال‌دار دوبه‌دو رو به یکدیگر هستند که به‌لحاظ فرم و طراحی، بسیار شبیه شیردال‌های هخامنشی است. طراح و بافندۀ قالی با استفاده از این نمادها و نشانه‌ها سعی در استفاده از عناصر کهن ایرانی برای انتقال و حفظ فرهنگ گذشتگان در قالب طرح فرش داشته است.