مطالعه تحلیلی پیهسوزهای فلزی باغ ـ موزه هرندی کرمان
نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری، باستان شناسی، گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران،تهران، ایران.
2 دانش آموخته دکتری، باستان شناسی پیش از تاریخ، اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان، کرمان، ایران. (نویسندۀ مسئول)
3 کارشناسی ارشد، باستانشناسی پیش از تاریخ، اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان، کرمان، ایران.
doi
10.22075/aaj.2023.30147.1173چکیده
پیهسوزها در دوران اسلامی، تنوع زیادی از نظر فرم، آرایهها و تکنیک ساخت داشتهاند. سادگیِ تولید نور، در دسترس بودن مواد اولیه مانند پیه و چربی و فتیلهها و ابعاد و وزن مناسب، سبب کاربرد فراوان آنها شده است. پیشرفتهای فلزکاری، بهویژه در سدههای میانی اسلامی، تولید پیهسوزهای فلزی در گونههای متنوع را در پی داشت. در مخزن اموال تاریخیفرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی استان کرمان در باغموزۀ هرندیِ کرمان نیز تعدادی پیهسوز فلزی نگهداری میشود که با وجود اهمیت از نظر فرمها و آرایهها، هیچگاه مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته و معرفی نشدهاند. هدف از این پژوهش، مطالعۀ گونهشناختی، تبیین تکنیکهای ساخت، شناخت منشأ و تحلیل رابطۀ این پیهسوزها با نمونههای نواحی دیگر است. پرسش این است که این پیهسوزها از نظر فرم، آرایه و تکنیک ساخت، چه گونههایی را شامل میشوند و تأثیر آنها بر نمونههای نواحی دیگر یا تأثرشان از آنها چگونه است. نمونهها بهصورت میدانی در محل موزه گردآوری و مطالعه شده و برخی دادهها به شیوۀ اسنادی (پژوهشهای منتشرشده) استفاده شدهاند. گونهشناسی و تحلیل نیز بر پایۀ مقایسۀ نمونههای موزۀ هرندی با آثار منتشرشده صورت گرفته است. بر اساس نتایج، پیهسوزهای باغموزۀ هرندی، از نظر فرم و ساختار به سه گونۀ کروی، اشکیشکل و ششضلعی تقسیم میشوند که برخی دارای آرایههای خطی، دایرهای، کتیبه و تزیینات الحاقی عموماً اعضای پیکرۀ پرنده هستند. مخزن و جافتیلهایِ برخی پیهسوزها بهصورت یکپارچه و در برخی دیگر بهصورت جدا و دوتکه ریختهگری شده است. همچنین فرم و ابعاد دسته و وجود پایه، بر سهولت استفاده از پیهسوزها اثرگذار بوده است. بر اساس گاهنگاری مقایسهای، همۀ نمونهها به سدههای میانی اسلامی، بهویژه سدۀ ششم هجری، همزمان با حکومت سلاجقۀ کرمان (قاوردیان)، یکی از ادوار درخشان تاریخ کرمان تعلّق دارند. همچنین در میان این آثار، دو گروه آثار «رسمی و فراگیر» و «محلّی و منطقهای» دیده میشود.
