تحلیل رابطه متن و تصویر در کتاب قابوسنامه با رویکرد ترامتنیت ژنت

نویسندگان

1 دانشگاه هنر

doi
10.22075/aaj.2023.27950.1162
چکیده

هیچ اثری به صورت خود‌انگیخته خلق نمی‌شود بلکه همواره نشانه‌هایی از حضور الگوهایی فراگیر در بطن خود دارد که در شکل‌گیری آن مؤثر بوده است. بسیاری از آثار تصویری که در کنار یک متن نوشتاری ظاهر می‌شوند علاوه بر پیش‌انگاشته-هایی از نمونه‌های تصویری پیشین، بسیاری از جنبه‌های خلاقانه خود را از شاخصه‌های متنی می‌گیرند که به آن تعلق دارند. در این زمینه، علاوه بر مبانی تاریخی و اجتماعی اثر و نیز مضامین محصور در محتویات نوشتار، شیوه اجرای متون نوشتاری و تصویری نیز می‌تواند بر هم تأثیر بگذارد که پیوند عمیقشان را درپی دارد. بررسی این ارتباطات که در حوزه هنر و ادبیات به مطالعات بینا‌متنی تعبیر می‌شود، راهی است برای شناخت رابطه بینانشانه‌ای دو نظام نوشتاری و تصویری یک اثر که به عینه در کتاب قابوسنامه قابل مشاهده می‌باشد؛ در این کتاب که نوشته و تصاویرش در کنار یکدیگر و در یک همبستگی ویژه و با یک رویکرد محلی و منطقه‌ای خلق شده‌اند، از جمله آثاری است که بارها از نظر مضمون و نوع تصویرگری مورد مداقه قرار گرفته است اما هنوز ابهاماتی در شناخت دقیق متن و تصویر وجود دارد. همین امر ضرورت انجام این پژوهش را فراهم می‌آورد به‌طوری‌که با فرض بر این‌که متن و تصویر کتاب قابوسنامه توسط یک نفر خلق شدند به تطبیق دو نظام نوشتاری و تصویری آن و ارزیابی اشتراکاتش با یکدیگر با هدف دستیابی به یک گفتمان واحد می‌پردازد. در این روند از روش بیش‌متنیت به عنوان زیرمجموعه‌ای از مطالعات گسترده ژنت با عنوان ترامتنیت استفاده می‌شود و نتیجه حاصل از این قرابت ساختاری، حاکی از آن است که بسیاری از جنبه‌های خلاقانه موجود در نوشتار و تصویر مشابه است و شباهت عمیق بینشان حاکی از محلی و اجتماعی بودن اثر از نظر واحد بودن هنرمند خطاط و تصویرگر و یگانگی سبک هنری، بدون محدودیت‌های حاکم شده از سوی حامی هنری است.