فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیدهسابقه و هدف: چمن گندمیElymus tauri (Boiss. & Balansa)  از گونه‌های مقاوم به خشکی و سرما است که در دامنه‌های صخره‌ای، سنگلاخی با شیب تند آذربایجان، البرز و بخشی از زاگرس می‌روید. گیاهی چندساله است. ریشه‌ای قوی و مقاوم در برابر چرای مفرط دام‌ها دارد. از گونه­های خوش‌خوراک مرتعی برای چرای دام می‌باشد. تنوع ژنتیکی گراس‌­ها تحت تأثیر عوامل مختلف مانند فعالیت‌های بشری، محیطی، سیستم گرده‌افشانی، رانش ژنتیکی و اندازه جمعیت قرار می‌گیرد. ازاین‌رو، عوامل اکوجغرافیایی نیز از فاکتور‌های مهم تأثیرگذار در ساختار و تنوع ژنتیکی جمعیت‌ها هستند. هدف از این پژوهش، بررسی تأثیر ارتفاع رویشگاهی و سطح پلوئیدی بر تنوع صفات ساختاری و عملکردی جمعیت‌های گونه Elymus tauri در شمال‌غرب ایران بود.مواد و روش‌ها: مواد آزمایشی شامل بذر 12 جمعیت بومی گونه E. tauri بود که عمدتاً از مراتع استان‌های آذربایجان‌شرقی و اردبیل جمع‌آوری شد. در زمان جمع‎آوری، ارتفاع از سطح دریا موقعیت جغرافیایی با GPS ثبت شد. بذرهای جمع‌آوری شده در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی در 4 تکرار در مزرعه تحقیقاتی در شمال‌غربی شهر تبریز در ارتفاع 1350 متری و در حاشیه رودخانه آجی­چای کاشته شدند. آب و هوای منطقه نیمه‌خشک، بافت خاک ایستگاه از نوع لومی سبک و شنی، میزان مواد آلی و عناصر شیمیایی خاک (NPK) ضعیف تا متوسط بود. هدایت الکتریکی 2/6 میلی­موس بر سانتی­متر مربع بود. pH خاک مزرعه (55/7 (pH= قلیایی بود. آزمایش در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی در 4 تکرار انجام شد. برای جلوگیری از اثرهای سوء رقابت بین گیاهان، از هر تیمار 4 لاین کشت شد. فاصله بین خطوط 40 سانتی‌متر و فاصله بین بوته­ها هم در هر خط 40 سانتی‌متر بود. آبیاری و وجین علف‌های هرز در طول دوره کاشت انجام شد. تعداد 10 بوته از دو ردیف میانی هرکرت به ‌طور تصادفی انتخاب و صفات عملکردی و ساختاری اندازه‌گیری و ثبت گردید. ژنوتیپ­ها بر اساس ارتفاع رویشگاهی و سطوح پلوئیدی گروه‌بندی شدند. تجزیه واریانس داده­ها بر اساس دو دامنه ارتفاعی (منشأ جمع‌آوری بذر) انجام شد. مقایسه میانگین­ها با استفاده از روش دانکن انجام شد.یافته‌ها: نتایج تجزیه آزمون T تست نشان داد که بین دو دامنه ارتفاعی از لحاظ میانگین کل صفات تعداد کل پنجه، طول برگ دوم، وزن بوته، وزن خشک بوته، عملکرد علوفه خشک، تعداد پنجه بارور، تعداد پنجه غیربارور، طول سنبله، طول برگ پرچم و تعداد سنبلچه در سطح احتمال 5% اختلاف معنی‌دار وجود داشت. در بیشتر صفات مورد بررسی بین جمعیت­های واقع در دو دامنه ارتفاعی تفاوت معنی­داری وجود داشت، به‌طوری‌که میانگین صفات ساختاری و عملکردی در نواحی مرتفع نسبت به نواحی کم ارتفاع کاملاً برتری داشت. گروه­بندی بر اساس ارتفاع رویشگاهی نشان داد که جمعیت­های واقع در ارتفاعات کمتر از 1600 متر از سطح دریا عمدتاً دیپلوئید بودند، در صورتی که جمعیت­های واقع شده در ارتفاعات بالاتر از 1700 متر تتراپلوئید بودند. نتایج تجزیه خوشه‌ای و تجزیه به مؤلفه­های اصلی صفات مورد مطالعه، گروه‌بندی جمعیت‌ها را بر اساس ارتفاع رویشگاهی و سطوح پلوئیدی تأیید کرد. همچنین نمودار بای‌پلات، ضمن تأیید گروه‌بندی تجزیه خوشه­ای، طبقات ارتفاعی و سطوح پلوئیدی را بخوبی از همدیگر متمایز نمود.نتیجه­‌گیری: این گیاه در رویشگاه­های مرتفع سازگاری بهتری دارد، به‌طوری‌که شرایط سردسیر را به مناطق معتدل ترجیح می­دهد. میانگین بالای بیشتر صفات عملکردی و ساختاری در جمعیت­های تتراپلوئید صحت گروه‌بندی را تأیید کرد. با توجه به اینکه این گونه در مناطق سردسیری رشد بیشتری دارد، برای ادامه فرایند، بهتر است گزینش و اصلاح از جمعیت‌های پلی­پلوئید در مناطق مرتفع استفاده شود.