فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در اثبات تحقق و تبیین نحوۀ وجود و ماهیت زمان، متداول است که از حرکت بهره‌گرفته می‌شود. اما در این نوشتار، سعی-گردید تا براساس نسب سه گانۀ مدنظر میرداماد به تبیین حقیقت زمان پرداخته‌شود. ازآن جا که نسب مذکور توسط واضع آن در بستر و با ادبیات عرفان نظری، مطرح شده‌اند؛ این پرسش قابل طرح است که آیا امکان استفاده از این نسب در تبیین حقیقت زمان در دستگاه‌های فکری دیگر نیز وجود دارد یا خیر؟ دراین پژوهش، با روش تحلیلی و توصیفی نشان‌داده‌ شد، که به دلیل احاطۀ موضوع علم عرفان نظری بر موضوعات علوم و نظام‌های عقلی دیگر و شمولی که به‌این ‌واسطه نسبت به آن دستگاه‌ها دارد، می‌توان همین نحوۀ تبیین حقیقت زمان را متناسب با مبادی و حیطۀ واقعیت مورد شناخت دستگاه‌های دیگر، به آن‌ها نیز تسری داد. ازاین‌رو دو دستگاه تشکیک خاصی و مشائی انتخاب گردیدند، تا ضمن بیان چگونگی تبیین حقیقت زمان براساس دیدگاه فوق در دستگاه عرفان نظری و دو دستگاه مذکور، تطبیقی دراین مسئله عقلی بین این سه نظام فکری صورت‌پذیرد. برای این منظور، ابتدا روابط موثر در دربرقراری نسبت‌های سه‌گانه، مشخص شدند. سپس این نسبت‌ها، به سه اعتبار مشاهده موجودات در دستگاه عرفانی برگردانده و با نشان‌دادن این اعتبارها در دوستگاه دیگر و امکان برقرای یک تناظر بین حقایق دخیل در معرفی زمان در دستگاه عرفانی با آن دودستگاه، تطبیق مورد نظر انجام پذیرفته است