ارزیابی میزان اجتناب از دو فرایند فرسایش خاک و رسوبدهی و ارائه بینشهای مدیریتی
نویسندگان
1 گروه نوآوری و پایداری، دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 گروه اقتصاد محیطزیست، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، تهران، ایران.
3 گروه مطالعات محیطی، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت)، تهران، ایران.
4 گروه ارزیابی و مخاطرات محیطزیست، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، تهران، ایران.
doi
10.22092/ijsr.2026.371627.804چکیده
فرسایش خاک و تولید رسوب بهعنوان یکی از مخاطرات اصلی، پایداری اکوسیستمها و توسعه پایدار در حوضههای استان زنجان را تهدید میکند. این پژوهش، با هدف ارزیابی کمی خدمات اکوسیستمی نگهداشت رسوب انجام شد. برای دستیابی به این هدف، از چارچوب مدل نسبت تحویل رسوب در نرمافزار InVEST استفاده شد. در گام اول، پتانسیل فرسایش خاک با بهکارگیری معادله اصلاحشده جهانی هدررفت خاک(RUSLE) ، برآورد شد که عوامل فرسایندگی باران، فرسایشپذیری خاک، توپوگرافی، پوشش اراضی و اقدامات حفاظتی را تلفیق میکند. در مراحل بعد، رسوبگذاری و رسوبدهی نهایی در پیکسلها، بر حسب نسبت تحویل رسوب و شاخص اتصال هیدرولوژیکی، محاسبه شد و سپس این مقادیر در سطح حوضهها تجمیع شد. نتایج، توزیع مکانی ناهمگون و تمرکز قابلتوجه فرسایش و تولید رسوب را در برخی حوضهها آشکار ساخت. ارائه بینشهای مدیریتی در حوضهها، بر اساس مقایسه منطقی دو معیار فرسایش و رسوبدهی، در سه سطح اولویت، صورت پذیرفت. این پژوهش با کمّیسازی نقش بازدارنده پوشش گیاهی موجود در جلوگیری از فرسایش خاک و ورود رسوب به شبکههای آبی، بر ارزش خدمات اکوسیستمی تأکید مینماید. نوآوری مطالعه حاضر، گذار از ارزیابیهای صرفاً کمّی به سمت ارائه بینشهای مدیریتی مکانمحور در مقیاس حوضهها است. این نتایج برای تخصیص بهینه منابع و هدایت هدفمند طرحهای حفاظتی و آبخیزداری به سوی پهنههای بحرانی، کارآمد است. تکرار و پیگیری چنین مطالعاتی در کشور، میتواند به تکمیل یک سامانه اطلاعات جغرافیایی پشتیبان و قابل اتکا برای اتخاذ شیوههای مدیریت انطباقی در راستای حفاظت از منابع پایه خاک و آب بینجامد.
