فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: تغییرات کاربری اراضی یکی از موضوعات مهم در  برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای و توسعه‌ای می‌باشد. با توجه به مزیت‌ها و قابلیت‌هایی که داده‌های ماهواره‌ای، دارند این تکنولوژی می‌تواند کمک شایانی به شناسایی و کشف این تغییرات نماید؛ در این پژوهش تغییرات کاربری اراضی منطقه قائم‌شهر در یک دوره 22 ساله مورد ارزیابی قرار گرفت. برای انجام این پژوهش از تصاویر سال 2001 سنجنده +ETM، ۲۰۱۴ و 2023 سنجنده OLI ماهواره لندست استفاده شده است. هدف اصلی این تحقیق بررسی و آشکارسازی تغییرات  کاربری اراضی شهر قائم‌شهر واقع در استان مازندران بین سال‌های 2001 تا 2023 که در طی سال‌های اخیر بخش عظیمی از جنگل‌های آن به دلیل‌های مختلف در حال نابودی است؛ ازآنجاکه برای پایش تغییرات کاربری اراضی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای حداقل به دو سری داده از دوره‌های زمانی مختلف مورد نیاز است، در این تحقیق از دو تصویر ماهواره لندست استفاده شد.مواد و روش‌ها: در این تحقیق از داده‌های سنجنده‌های  ETM+, OLI ماهواره لندست جهت پایش روند تغییرات کاربری، پوشش اراضی شهرستان قائم‌شهر در3 بازه زمانی 2001 تا 2014 ،2014 تا 2023 و نهایتاً جهت بررسی تغییرات 22 ساله 2001 تا 2023 استفاده گردید. تصاویر ارائه شده در این سامانه از لحاظ اتمسفری، رادیومتریک و هندسی تصحیح گردید  و از معیار جفریس- ماتوسیتا که نوعی آزمون جهت اطمینان از تفکیک‌پذیری طبقه‌ها که با استفاده از نمونه‌های کنترل زمینی تعریف شده می‌باشد، استفاده شد و نسبت به تصحیح مجدد نمونه‌ها و انتخاب بهترین ترکیب باندی اقدام گردید و در طبقه‌بندی منطقه مورد مطالعه با شش کلاس کاربری مورد بررسی قرار گرفت. ضمن این که حداقل تفکیک‌پذیری با استفاده از معیار  جفریس- ماتوسیتا در صفر و حداکثر آن، ۲ می‌باشد. نتایج تفکیک‌پذیری طبقات برای سال‌های 2001، 2014 و 2023  استخراج گردید.نتایج و بحث: بر اساس نتایج جدول ماتریس صحت کلی طبقه‌بندی حاصل از داده‌های سنجنده ETM+  برای سال 2001 برابر با 89.2 و برای داده‌های سنجنده OLI برای سال‌های 2014 و 2023 برابر با 90.3 و 95.8 محاسبه گردید. همچنین ضریب کاپا برای سال‌های 2001 ،2014 و 2023 به ترتیب برابر با 0.85 و 0.88 و 0.91 می‌باشد . از نظر مساحت مورد تغییر در دوره 22 ساله ،کلاس اراضی باغی و مسکونی  بیشترین افزایش را داشته است، به‌طوری‌که مساحت این کلاس‌ها به ترتیب از 22.5 و 12 درصد از مساحت کل منطقه مورد مطالعه در سال 2001 به  43.5 و 20.8 درصد در سال 2023 رسیده؛ یعنی افزایشی بیش از 7694  هکتار در اراضی باغی و 3139 هکتار در اراضی مسکونی را تجربه کرده است. همچنین کلاس اراضی کشاورزی با کاهش  11102 هکتار و 29.1 درصدی بیشترین کاهش را داشته است. این کاهش ناشی تبدیل اراضی کشاورزی به اراضی باغی و مسکونی در منطقه مطالعاتی می‌باشد. سایر کلاس‌های آب و نواحی بایر و جنگل به ترتیب  0.3 ، 0.2 ،  0.4 درصد کاهش یافتند. به‌طورکلی به‌کارگیری تصاویر ماهواره‌ای برای تهیه نقشه‌های کاربری اراضی پوشش و تغییرات آن‌ها، در برنامه‌ریزی مدیریت منابع محیطی امری ضروری می‌باشند.نتیجه‌گیری: نتایج حاصل از این پژوهش بیانگر این است که، مساحت اراضی جنگلی کاهش یافته است و در طول زمان، الگوی پوشش زمین و به تبع آن کاربری اراضی دچار تغییر و دگرگونی اساسی شده است و عوامل انسانی بیشترین نقش را ایفا نموده است. در شهرستان قائم‌شهر بخش قابل توجهی از تبدیلات اراضی باغی و کشاورزی مربوط به جایگزین شدن کاربری مسکونی به جای این اراضی می‌باشد.