فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: آلودگی عناصر بالقوه سمی خاک شهری به‌عنوان تهدیدی بالقوه برای پایداری محیطی و سلامت شهروندان توجه گسترده‌ای را به‌خود جلب کرده است. در این خصوص، شناسایی منشاء و تعیین کمی سهم منابع آلودگی عناصر بالقوه سمی خاک به‌منظور پیشگیری، کنترل و مدیریت موثر آلودگی و به‌تبع آن کاهش عوامل بالقوه مخاطره‌آمیز محیط‏زیستی و بهداشتی از اهمیتی به‌سزا برخوردار است. از این‌رو، این پژوهش با هدف شناسایی منشأ و تعیین کمی سهم منابع آلودگی عناصر بالقوه سمی (آرسنیک، سرب، مس، منگنز و نیکل) خاک شهری همدان در سال 1402 انجام یافت.مواد و روش‌ها: در این پژوهش توصیفی-مقطعی، در مجموع 162 نمونه خاک سطحی از 18 مکان نمونه‌برداری با کاربری‌های مختلف شهری (مسکونی، تجاری و صنعتی) برداشت شد. پس از آماده‌سازی و هضم اسیدی نمونه‏‌ها در آزمایشگاه، مقدار عناصر در آن‌ها به‌روش طیف‏سنجی نوری پلاسمای جفت‌شده القایی (ICP-OES) خوانده شد. مقادیر شاخص‏ غنی‌شدگی (EF) نیز محاسبه شد. همچنین، نسبت به شناسایی منشأ و کمی‌سازی سهم منابع آلودگی عناصر با استفاده از آزمون‌های آماری همبستگی پیرسون (PCC)، تجزیه و تحلیل‌ مؤلفه‏‌های اصلی (PCA)، خوشه‏‏بندی سلسله مراتبی (HCA) و مدل امتیاز مؤلفه اصلی مطلق/رگرسیون خطی چندگانه (APCS/MLR) اقدام شد. داده‌ها نیز با استفاده از نرم‌افزار آماری SPSS مورد پردازش قرار گرفتند.نتایج و بحث: نتایج نشان داد که بیشینه میانگین مقدار عناصر برای آرسنیک، مس و نیکل به‌ترتیب با 6.88، 30.9 و 24.3 میلی‌گرم در کیلوگرم مربوط به کاربری صنعتی و بیشینه میانگین محتوی عناصر سرب و منگنز به‏‌ترتیب با 31.2 و 293 میلی‌گرم در کیلوگرم مربوط به کاربری تجاری و بیان‌گر تاثیر فعالیت‌ها و کاربری‌های مختلف شهری بر تغییرات مکانی محتوی عناصر بود. نتایج محاسبه شاخص EF بیان‌گر غنی‌شدگی "متوسط" تا "خیلی شدید" عناصر آرسنیک، سرب، مس، منگنز و نیکل در منطقه مورد مطالعه و مؤید تاثیر منابع انسان‌پدید بر مقدار و آلودگی عناصر مورد مطالعه بود. نتایج حاصل از آزمون‌های آماری تحلیل چندمتغیره (PCC، PCA و HCA) نشان داد که منابع ترافیکی، صنعتی-زمین‌زایی و احتراق سوخت فسیلی، منشا عمده آلودگی عناصر فلزی/شبه‌فلزی خاک در شهر همدان بوده است. همچنین، نتایج مدل APCS/MLR بیان‎گر آن بود که منابع ترافیکی، صنعتی- زمین‌زایی و احتراق سوخت فسیلی به‌ترتیب %56.0، %30.0 و %14.0 از سهم آلودگی عناصر را به‌خود اختصاص داده‌اند. به‌علاوه، نتایج تعیین سهم کمی منابع آلودگی برای هر یک از عناصر نشان داد که سرب و منگنز به‌طور عمده از منابع ترافیکی، عناصر مس و نیکل از منابع صنعتی-زمین‌زایی و عنصر آرسنیک به‌طور عمده از انتشارات ناشی از احتراق سوخت فسیلی نشأت گرفته‌اند. به‌طور کلی، ورودی‌های انسان‌پدید با سهم نسبی %70.0، منشاء اصلی انتشار عناصر در منطقه مورد مطالعه بود و منابع ترافیکی با اختصاص %56.0 از سهم کل انتشار آلاینده‌های فلزی به‌عنوان منبع اصلی و عمده آلودگی عناصر مورد ارزیابی در خاک شهری همدان شناسایی شد.نتیجه‌گیری: نتایج بیان‌گر سهم عمده منابع ترافیکی به‌عنوان منشأ اصلی آلودگی عناصر آرسنیک، سرب، مس، منگنز و نیکل در خاک شهر همدان بود؛ لذا، کاهش انتشار عناصر از منابع ترافیکی مؤثرترین و ضروری‌ترین راهبرد کنترل آلودگی برای حفظ سلامت زیست‌بوم شهری و شهروندان است. در این خصوص، بهینه‌سازی و بهبود سیاست‌ها و راهبردهای مدیریت و کنترل حمل‌ونقل شهری، برنامه‌ریزی برای ایجاد و توسعه مسیرهای ویژه برای حمل‌ونقل عمومی، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی با استفاده از خودروهای برقی و ترغیب شهروندان در خصوص استفاده از وسایل نقیله عمومی توصیه می‌شود. به‌طور کلی نتایج این پژوهش بر لزوم تعیین سهم کمی منابع آلودگی برای تسهیل در مدیریت و کاهش مؤثر آلاینده‌های محیطی تاکید دارد.