تحلیل نهادی گذار به مدیریت بهره‌برداری مشارکتی منابع آب سدها در مناطق روستایی شهرستان سنندج

نویسندگان

1

2

3 دانشگاه علوم پزشکی مازندران

4 دانشگاه آزاد اسلامی

doi
10.22059/jrd.2026.409383.668971
چکیده

گذار به مدیریت بهره‌برداری مشارکتی منابع آب سدها صرفاً با ایجاد سازوکارهای صوری مشارکت تحقق نمی‌یابد، بلکه مستلزم دگرگونی در ترتیبات نهادی، بازتعریف نقش دولت و تقویت ظرفیت نهادهای محلی در فرایند حکمرانی آب است. تحلیل نهادی فرایند گذار به مدیریت بهره‌برداری مشارکتی می‌تواند به درک عمیق‌تر موانع و ظرفیت‌های این تحول کمک کند. شهرستان سنندج، با وجود سدهای متعدد و وابستگی زیاد معیشت روستایی به منابع آب سطحی، نمونه‌ای مناسب برای واکاوی این گذار نهادی به‌شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف اتخاذ رویکرد تحلیل نهادی و با اتکا به چارچوب نظری حکمرانی آب و نظریۀ نهادی با بهره‌گیری از تحلیل ثانویۀ داده‌های کیفی، به واکاوی الزامات نهادی و اجتماعی این گذار در مناطق روستایی شهرستان سنندج می‌پردازد. داده‌ها از مطالعات پیشین، اسناد سیاستی و یافته‌های کیفی موجود استخراج و با رویکرد تحلیلی–تفسیری بازخوانی شدند. یافته‌ها نشان داد به‌رغم تضعیف ساختاری نهادهای محلی در دهه‌های اخیر، قواعد غیررسمی، شبکه‌های اجتماعی و سازوکارهای اعتماد محلی همچنان از ظرفیت بالقوه‌ای برای تنظیم روابط میان بهره‌برداران برخوردارند. به‌رسمیت‌شناختن این ظرفیت‌ها و ادغام آن‌ها در چارچوب‌های رسمی حکمرانی می‌تواند زمینه‌ساز افزایش مشروعیت، کارایی و پایداری مدیریت منابع آب سدها شود. این یافته‌ها بر ضرورت نگاه نهادی و اجتماعی به بهره‌برداری از سدها به‌عنوان پیش‌شرط توسعۀ پایدار آب در مناطق روستایی تأکید دارد. براساس نتایج، مشارکت بهره‌برداران پیش‌شرط مدیریت پایدار منابع آب است. بااین‌حال، یافته‌های این مطالعه با برجسته‌سازی نقش تمرکزگرایی، شکنندگی نهادی و بحران اعتماد نشان می‌دهد در بسترهای نهادی مانند ایران و به‌ویژه در مناطق روستایی شهرستان سنندج، گذار به مدیریت بهره‌برداری مشارکتی بیش از آنکه مسئله‌ای فنی یا محلی باشد، چالشی ساختاری در حکمرانی چندسطحی آب است