مطالعۀ عادت واره های بوم شناختی کشاورزی در میان کشاورزان شهرستان ازنا

نویسندگان
doi
10.22059/jrd.2026.408938.668969
چکیده

پژوهش حاضر با بهره‌گیری از مفهوم عادت‌وارۀ بوردیو به‌عنوان مفهوم حساس و بسط آن به قلمرو بوم‌شناختی، به مطالعۀ کیفی عادت‌واره‌های بوم‌شناختی کشاورزان و واکاوی نقش فرایندهای اجتماعی-اقتصادی در به‌حاشیه‌راندن آن‌ها می‌پردازد. مطالعه با رویکرد کیفی و روش نظریه زمینه‌ای انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۳۳ نفر از کشاورزان شهرستان ازنا گردآوری شد که به‌صورت هدفمند و تا حد اشباع نظری انتخاب شده بودند. تحلیل داده‌ها موجب شناسایی ۱۰ مقوله و یک مقولۀ هسته با عنوان «عادت‌وارۀ بوم‌شناختی کشاورزی در حاشیه» شد. یافته‌های پژوهش در قالب مدل پارادایمی نشان می‌دهد «دست نامرئی بازار» و «تقسیم زمین بین وراث» به‌عنوان شرایط علی؛ «ساختار نامتوازن نظام توزیع و بازار محصولات کشاورزی» به‌عنوان شرایط زمینه‌ای؛ و «فرسایش سرمایۀ اجتماعی»، «ضعف نظام‌های نظارت و ناکارآمدی قوانین حفاظت از منابع» و «اختلافات ملکی» به‌عنوان شرایط میانجی، عادت‌وارۀ بوم‌شناختی کشاورزان را به حاشیه رانده‌اند. در چنین بستری، کشاورزان ناگزیر به اتخاذ راهبردهای ناپایدار مانند «بهره‌برداری غیرمسئولانه» و «حذف تناوب کشت» شده‌اند که پیامدهایی نظیر «بحران چندلایۀ سلامت جمعی»، «کاهش تنوع زیستی» و «مهاجرت از روستا» را به دنبال داشته است. مدل پارادایمی نهایی پژوهش بیانگر شکاف عمیق ساختاری میان الزامات بوم‌شناختی کشاورزی (پایداری، تنوع، تناوب) و منطق حاکم بر ساختارهای اجتماعی-اقتصادی (سوداگری، مالکیت مشاع، توزیع نامتوازن) در منطقۀ مورد مطالعه است. آنچه مدل پارادایمی این پژوهش آشکار می‌کند، نه صرفاً فهرستی از عوامل، بلکه کشف یک «شکاف عمیق ساختاری بین الزامات بوم‌شناختی کشاورزی (حفظ تنوع زیستی، رعایت تناوب، مدیریت پایدار منابع) و منطق حاکم بر ساختارهای اجتماعی-اقتصادی (دست نامرئی بازار، سوداگری، ساختار نامتوازن توزیع، مالکیت مشاع، اختلافات ملکی بین وراث) است که پیامدهای ناگواری برای جامعۀ کشاورزی و محیط‌زیست داشته است.