برون‌شهرگرایی اعیانی در پیرامون تهران: از خصوصی‌سازی فراغت تا ناپایداری فضایی–محیط‌زیستی

نویسندگان

1 دانشگاه علوم پزشکی ایران

2 دانشگاه علوم پزشکی کردستان

doi
10.22059/jrd.2026.411231.668976
چکیده

تغییرات آرایش فضای کلان‌شهری مدرن طی سی سال گذشته در جهان یا بهتر است گفته شود در فرایندی جهانی، از شرق و غرب، زیست‌جهان شهری را دربرگرفته است. نتایج این روند اجتماعی-جغرافیایی شهرنشینی و اثرات انضمامی آن‌ها بر زندگی روزمره، برنامه‌ریزی و طراحی محیط مصنوع و رشد نامتناسب شهری است. هدف پژوهش حاضر، مطالعۀ کیفی شهرنشینی پیرامونی شهر تهران است. پژوهش به روش کیفی و نظریۀ زمینه‌ای انجام شد. به این منظور، با 18 ساکن حومۀ شهر تهران و 8 استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزۀ شهری و توسعه در شهر تهران که به روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب شده بودند، مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته انجام گرفت. در مرحلۀ تحلیل داده‌ها، 345 کد باز، 33 مقولۀ فرعی، 8 مقولۀ اصلی و یک مقولۀ هسته از خلال نظام کدگذاری داده‌ها استخراج شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در پیرامون شهر تهران در جستجوی خصوصی‌سازی فراغت، بازتولید طبیعت دستکاری‌شده و مدرنیزاسیون‌شده صورت گرفته است. این فرایند جدید با تغییر الگوی محیطی از ویلاسازی به باغ‌سازی مدرن، روند توسعۀ مکان محور را به‌سمت اعیان‌سازی حاشیۀ شهر سوق داده است. تحلیل یافته‌ها نشان از یک تضاد فضایی دارد. هرچند پیوند اقتصاد فراغت با اقتصاد بومی پیامدهای اقتصادی-اجتماعی مثبتی برای حومه داشته، اما در ابعاد کلان با ایجاد توسعۀ پراکنده و ناکارآمدی زیرساختی، به ناپایداری و آسیب زیست‌محیطی دامن زده است. نتایج پژوهش دست‌کم بر لزوم گذار از انفعال به اتخاذ راهبرد‌های یکپارچه و بازدارندۀ کالبدی-فضایی-محیط‌زیستی تأکید دارد.