نقش حاشیه‌نشینی در ایجاد آسیب‌های اجتماعی شهری: بررسی کودکان کار در مناطق چندگانۀ کرج

نویسندگان

1 دانشگاه آزاد اسلامی

2 مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع

3 دانشگاه شهید بهشتی

doi
10.22059/jrd.2026.410966.668975
چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین جامعه‌شناختی نقش حاشیه‌نشینی در شکل‌گیری و گسترش پدیدۀ کودکان کار در شهر کرج انجام گرفت. این مطالعه نشان می‌دهد چگونه عوامل ساختاری، اجتماعی و نهادی با یکدیگر تعامل می‌کنند و زمینۀ ورود کودکان به بازار کار را فراهم می‌آورند. این پژوهش با رویکرد کیفی و با بهره‌گیری از نظریۀ داده‌بنیاد به شیوۀ اشتراوس و کوربین انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 11 نفر از مدیران، مسئولان، برنامه‌ریزان و کارشناسان نهادهای مرتبط با حوزه‌های اجتماعی، شهری و حمایتی در شهر کرج جمع‌آوری شد. تحلیل داده‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و در سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی، مدل پارادایمی پدیده شکل گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد پدیدۀ کودکان کار در بستر حاشیه‌نشینی شهری حاصل برهم‌کنش مجموعه‌ای از شرایط علی، زمینه‌ای و مداخله‌گر است. شرایط علی شامل ناکارآمدی‌های ساختاری در نظام‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و جمعیتی است که به شکل فقر، بیکاری، نابرابری اجتماعی، ضعف سیاست‌گذاری و مهاجرت گسترده بروز می‌کند. این شرایط در بستر زمینه‌ای نابرابری‌های اجتماعی، ضعف آگاهی خانواده‌ها و محدودیت دسترسی به امکانات شهری تشدید، و از طریق عوامل مداخله‌گر مانند ضعف مداخلات نهادی، اشتغال غیررسمی و تنش‌های خانوادگی بازتولید می‌شود. نتایج نشان می‌دهد حاشیه‌نشینی نه‌تنها ورود کودکان به بازار کار را تسهیل می‌کند، بلکه ناکارآمدی نهادی و ضعف حمایت‌های اجتماعی به بازتولید پایدار این پدیده منجر می‌شود؛ بنابراین، اتخاذ راهبردهایی مانند توزیع عادلانۀ خدمات شهری، تقویت سیاست‌های حمایتی، توانمندسازی خانواده‌ها و مداخلات محله‌محور می‌تواند در کاهش پدیدۀ کودکان کار در مناطق حاشیه‌نشین شهر کرج مؤثر باشد