فاجعه یا توسعه؟: نبرد گفتمانی بر سر محیط‌زیست و منابع آب در ایران (مطالعه موردی سد چمشیر)

نویسندگان

1 دانشگاه آزاد اسلامی

2

3 دانشگاه آزاد اسلامی

4

doi
10.22059/jrd.2026.401830.668940
چکیده

مناقشات عمومی حول پروژه‌های بزرگ سدسازی در ایران، به کانون منازعات شدیدی بین دولت و منتقدان (شامل جامعۀ مدنی و کارشناسان مستقل) تبدیل شده است. این مناقشات، عرصه‌ای برای «نبرد گفتمانی» هستند که در آن، دیدگاه‌های بنیادین درمورد توسعه، محیط‌زیست و منافع ملی با یکدیگر به رقابت می‌پردازند. این مقاله با تمرکز بر مطالعۀ موردی پرمناقشۀ سد چمشیر، به دنبال کالبدشکافی و تحلیل مقایسه‌ای گفتمان‌های استدلالی دولت و منتقدان است تا نشان دهد چگونه هریک با ساختن روایت‌ها و منطق‌های استدلالی متفاوت، برای تعریف واقعیت و کسب مشروعیت در عرصۀ عمومی تلاش می‌کنند. این پژوهش با اتخاذ رویکرد کیفی و روش تحلیل گفتمان استدلالی، بر چارچوب تحلیلی ترکیبی «خط داستان» مارتن هاجر و «مدل استدلال عملی» نورمن و ایزابل فرکلاف متمرکز است. یافته‌ها نشان‌دهندۀ ظهور و تقابل دو خط داستان آشتی‌ناپذیر است. گفتمان دولت، خط داستان «سد چمشیر: کلید توسعه و پیشرفت ملی» را ترویج می‌کند که در آن، مسئلۀ اصلی نیاز به مدیریت منابع تعریف شده و سد به‌مثابۀ راه‌حلی برای توسعۀ اقتصادی و نمایش اقتدار ملی بازنمایی می‌شود. در مقابل، گفتمان منتقدان، خط داستان «سد چمشیر: فاجعه‌ای در کمین و نبرد برای نجات سرزمین» را برمی‌سازد که مسئله را به‌عنوان «بحرانی چندوجهی» (زیست‌محیطی و حکمرانی) چارچوب‌بندی می‌کند. مناقشۀ سد چمشیر، بازتابی از یک شکاف عمیق گفتمانی و ارزشی بین دولت و بخش‌هایی از جامعۀ مدنی و علمی در ایران است که نشان می‌دهد مفاهیمی مانند توسعه، منافع ملی و علم، خود به عرصه‌هایی برای منازعه تبدیل شده‌اند.