فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: گوزن زرد ایرانی،Dama mesopotamica Brooke, 1875 در اتحادیه بین‌المللی حفاظت یک گونة در معرض خطر انقراض است که در ایران محدود به حفاظت در مراکز تکثیر است. برنامة مدیریت حفاظتی آن در برخی از مراکز کارایی نسبتاً خوبی داشت اما در بعضی مراکز ناموفق بود و برچیده شد. جمعیت بنیان‌گذار محدود، درون‌آمیزی، خلوص و فرسایش ژنتیکی از عمده مشکلات این گونه است. هدف از این تحقیق ارزیابی برنامه حفاظتی این گونه در زیستگاه‌های اولیه آن است. بدین منظور اوضاع و شرایط زیستگاهی، جمعیتی، چالش‌های مدیریتی، راهکارهای حفاظتی همچنین تهدیدهای ناشی از عوامل انسانی و محیطی در کنار عملکرد روش مدیریتی در مراکز تکثیر گوزن زرد در سه استان خوزستان، مازندران و آذربایجان ارزیابی شد که می‌توانند بر کارایی مراکز تکثیر گوزن زرد تأثیرگذار باشند. مواد روش‌ها: به‌منظور شناخت چالش‌های مدیریتی در دو گروه عمدة زیستگاهی و جمعیتی، بازدیدهای میدانی دوره‌ای و مصاحبه با کارشناسان انجام شد. سپس مطلوبیت شرایط زیستگاهی در مراکز تکثیر مختلف با روش امتیازدهی و رتبه‌بندی با یکدیگر مقایسه شدند. ارزیابی تهدیدهای انسانی و محیطی همچنین عملکرد مدیریتی در مناطق به کمک دستورالعمل IUCN با مصاحبه کارشناسان صورت گرفت. این تهدیدها به ترتیب با 44 و 35 فاکتور محیطی و انسانی همچنین 34 فرصت مدیریتی با شدت اثرات مختلف شناسایی و با نمرات (۰-۱-۲-۳) امتیاز‌دهی شدند. آنگاه با کمک تحلیل واریانس میانگین امتیازات در بخش تهدیدهای محیطی و انسانی بعلاوه فرصت مدیریتی بین مناطق مختلف با یکدیگر مقایسه شدند. نتایج و بحث: باوجود همبستگی مثبت بین چالش‌های زیستگاهی و جمعیتی، ازنظر آماری معنی‌دار نبود (30/0P-value>). محدودیت مساحت، کمبود منابع مصرفی و غیر مصرفی، فشار طعمه‌خواری، فجایع محیطی، جدال مرگبار بین نرها، بیماری، درون‌آمیزی و سقط‌جنین یا نا مانایی نوزادان، مارگزیدگی در مناطق خشک و گاهی توپوگرافی نامناسب کوهستانی از مهم‌ترین مخاطرات جمعیت گوزن زرد هستند. نتایج رتبه‌بندی زیستگاهی، تفاوت معنی‌داری را نشان داد (05/0 P-value<). پناهگاه حیات‌وحش دشت ناز با کسب 65% امتیاز در مقایسه با بقیه مراکز تکثیر شرایط بهتری داشت درحالیکه جزیره اشک و دز در حد متوسط (به ترتیب با 52% و 50%) و کرخه (46%) شرایط ضعیف‌تری داشتند. طبق نتایج ارزیابی تهدیدها، عمده مناطق در سطوح تهدید زیاد یا متوسط قرار داشت. میانگین سطح تهدیدهای محیطی و انسانی به‌ترتیب در پناهگاه حیات‌وحش دشت ناز (35%-24%)، در جزیره اشک (45%-32%)، در پارک ملی کرخه (55%-51%) و پارک ملی دز (60%-55%) برآورد گردید. امتیاز فرصت‌های مدیریتی در دشت ناز 50% (بیشتر و برتر از بقیه مناطق)، در کرخه 48%، در جزیره اشک 47% و در دز 39% (کمتر از بقیه مناطق) محاسبه گردید. از طرفی نتایج تحلیل واریانس و مقایسه بین میانگین‌ها نشان داد که اختلاف بین امتیازات تهدیدها در هر دو بخش انسانی و محیطی بین مناطق ازلحاظ آماری معنی‌دار است (01/0>P-value). اما در اثربخشی مدیریتی بین مناطق تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد (05/0P-value>) عملکرد مدیریتی در همه مناطق از سطح ابتدایی و مقدماتی با محدودیت‌های زیاد برخوردار بودند. نتیجه‌گیری: تصمیمات مدیریتی برای بهبود حفاظت گوزن زرد شامل توسعه مساحت مراکز تکثیر، احیای پوشش گیاهی، احداث آخور و آبشخور استاندارد، تأمین آب و علوفه، احداث آب‌چاله‌ها، کنترل و دورسازی طعمه‌خواران و علفخواران رقیب، اصلاح ساختار جمعیتی، کنترل سیل و آتش‌سوزی، جلوگیری از ورود گله دام و انتقال بیماری، مدیریت گردشگری پایدار، نصب دوربین‌های مداربسته، کاهش تعارضات انسانی، آموزش جوامع محلی و گسترش سطح مشارکت مردمی است. ارتقای سطح حفاظتی مراکز تکثیر بعلاوه رهاسازی و پایش گوزن زرد در طبیعت آزاد به‌عنوان هدف اصلی تکثیر در اسارت است. بهبود و به‌روزرسانی تصمیمات بعلاوه پایش مستمر عملکرد مدیریتی باید طبق برنامه عمل و استراتژی بلندمدت هدفمند اجرایی صورت گیرد.